Ιδέες, αξίες που πραγματεύονται τα έπη του Ομήρου

Η Ιλιάδα και Οδύσσεια (Homer, Iliad, Odyssey) είτε είναι έργο ενός ποιητή με το όνομα Όμηρος είτε είναι αποτέλεσμα μακράς συλλογικής παράδοσης, η οποία παίρνει οριστική μορφή τον 6ο αι. π.Χ., δεν εκτιμώνται από τον σύγχρονο κόσμο ως απλές αφηγήσεις ηρώων και θεών. Πρόκειται για κείμενα που διαμόρφωσαν τον αξιακό κόσμο της αρχαίας Ελλάδας και εξακολουθούν να επηρεάζουν τον Δυτικό πολιτισμό. Οι ιδέες και οι αξίες που πραγματεύονται είναι βαθιές, πολυεπίπεδες και συχνά αντιφατικές, οι οποίες προσδίδουν ζωντάνια στα έργα και προκαλούν θαυμασμό διαχρονικά.

 Ηρωικό ιδεώδες (αρετή-κλέος). Στον πυρήνα των ομηρικών επών βρίσκεται η αρετή (ανδρεία, ικανότητα, τιμή) και το κλέος, δηλαδή η δόξα που μένει μετά τον θάνατο του ανθρώπου. Ο ήρωας επιδιώκει να ξεχωρίσει, να τιμηθεί, να 'αφήσει' όνομα. Ο Αχιλλέας είναι το απόλυτο παράδειγμα: προτιμά σύντομη ζωή με δόξα παρά μακρά χωρίς τιμή.

Τιμή και ντροπή (τιμή-αιδώς). Οι οποίες εντοπίζονται ξεκάθαρα στην Ιλιάδα. Η κοινωνία στους τότε χρόνους λειτουργεί με βάση την τιμή. Η απώλειά της οδηγεί σε σύγκρουση· παράδειγμα ο Αγαμέμνονας προκάλεσε τη μήνιν του Αχιλλέα όταν του έκλεψε' τη Βρισηίδα-λάφυρο πολέμου. Η αιδώς (ντροπή, σεβασμός) λειτουργεί ως ηθικό εμπόδιο ‒ο Έκτορας ντρέπεται να φανεί δειλός μπροστά στους Τρώες.

Μοίρα και θεϊκή παρέμβαση. Τα ομηρικά έπη ανιχνεύουν τη σχέση 'ανθρώπου-μοίρας-θεών'. Οι θεοί, με ανθρώπινες ιδιότητες (ανθρωπομορφισμός), επεμβαίνουν και επηρεάζουν τις εξελίξεις, αλλά ο άνθρωπος έχει ευθύνη για τις πράξεις του. Η μοίρα είναι ισχυρή, αλλά όχι απόλυτη. Άλλωστε, ο Οδυσσέας σώζεται και χάρη στην εξυπνάδα του -συν Αθηνά και χείρα κίνει. Και στα δύο έπη ιχνηλατείται η διάθεση των Ελλήνων να αναλάβουν την πορεία της ζωής τους, πορεία που οδήγησε σταδιακά στη μεταγενέστερη δημιουργία της δημοκρατίας, η οποία στηρίζεται στην έννοια πολίτης και στη συμμετοχή του στα κοινά θέματα της πόλης.

Ξενία, φιλοξενία, Ξένιος Δίας. Η φιλοξενία είναι ιερή αξία. Στην Οδύσσεια διαβάζουμε για τους καλούς ξένους (Φαίακες, Εύμαιος) και για τους κακούς ξένους (μνηστήρες, Κύκλωπας). Η παραβίαση της ξενίας τιμωρείται αυστηρά.

Οικογένεια και οικιακή τάξη. Η Οδύσσεια υμνεί τη συζυγική πίστη (σύζυγος Πηνελόπη), την πατρική αγάπη (Οδυσσέας πατέρας-Τηλέμαχος γιος), την αξία της επιστροφής στην πατρίδα (η νόστος). Η οικογένεια είναι το κέντρο της ανθρώπινης ζωής.

Σοφία, εξυπνάδα, πολύτροπος νους.  Ο Οδυσσέας ενσαρκώνει τον πολυμήχανο νου. Η εξυπνάδα θεωρείται εξίσου σημαντική με τη δύναμη. Η Οδύσσεια προβάλλει την ιδέα ότι ο άνθρωπος επιβιώνει όχι μόνο με όπλα· απαραίτητα εφόδια είναι η χρήση του λόγου και η στρατηγική αυτοσυγκράτηση.

Πόλεμος και ειρήνη. Η Ιλιάδα δεν εξυμνεί τον πόλεμο, αντιθέτως τον παρουσιάζει με ρεαλισμό ‒προκαλεί πόνο, θάνατο, απώλεια, ματαιότητα. Η σκηνή του Πριάμου και του Αχιλλέα δείχνει ότι η ανθρωπιά μπορεί να υπάρξει ακόμη και σε περιόδους βίας.

Ανθρώπινη ευθραυστότητα. Παρά τη θεϊκή παρουσία, τα έπη είναι βαθιά ανθρώπινα. Οι ήρωες φοβούνται, θυμώνουν, κάνουν λάθη, κλαίνε και μέσω εσωτερικών συγκρούσεων αναδεικνύεται η ψυχική δύναμή τους. Η Ιλιάδα αρχίζει με τη λέξη μήνιν και το θέμα του έπους των 16.000 περίπου στίχων είναι η οργή των ανθρώπων. Από την άλλη πλευρά στο πολεμικό αυτό έργο ο Αχιλλέας αισθάνεται οίκτο και νιώθει τον πόνο του Πρίαμου για τον χαμό του γιου του, του Έκτορα. Ο Όμηρος θεωρεί ότι η αληθινή δύναμη βρίσκεται στην αναγνώριση της ανθρώπινης φύσης.

Τα ομηρικά έπη της Αρχαϊκής περιόδου (8ος αι. έως 5ο αι.)  πραγματεύονται έναν ολόκληρο κόσμο αξιών. Μιλούν για όσα μας καθορίζουν ως ανθρώπους γι’ αυτό παραμένουν θεμέλιο της Ευρωπαϊκής σκέψης.