Η Ελλάδα στην τελευταία παγετώδη περίοδο (LGM, ~20.000 χρόνια πριν)

 Η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερη. Αυτό και μόνο αλλάζει τα πάντα.

1. Το Αιγαίο δεν ήταν θάλασσα αλλά μια τεράστια πεδιάδα.
Ουσιαστικά το Αιγαίο ήταν μια μεγάλη ενιαία χώρα. Η σημερινή θάλασσα μεταξύ Κυκλάδων, Εύβοιας, Αττικής και Μικράς Ασίας ήταν ξηρά. Οι Κυκλάδες σχημάτιζαν ένα ενιαίο μεγάλο νησί-χερσόνησο, το λεγόμενο “Κυκλαδικό Πλατώ”. Η Εύβοια ήταν ενωμένη με τη Στερεά Ελλάδα. Η Χίος, η Λέσβος και η Σάμος ήταν χερσαίες προεξοχές της Ανατολίας.
2. Η Πελοπόννησος ήταν μεγαλύτερη και ενωμένη με την Αττική. Ο Ισθμός της Κορίνθου ήταν πολύ πιο πλατύς. Η Αργολίδα και η Λακωνία είχαν εκτεταμένες παράκτιες πεδιάδες. Η Μεσσηνία είχε διπλάσιο μέγεθος λόγω υποχώρησης της θάλασσας.
3. Η Κρήτη ήταν μεγαλύτερη και πιο κοντά στην ηπειρωτική Ελλάδα. Η απόσταση Κρήτης-Πελοποννήσου ήταν μικρότερη κατά ~40%. Τεράστιες εκτάσεις γύρω από τη Σητεία, την Ιεράπετρα και τα Χανιά ήταν στεριά. Η Κρήτη είχε πολύ μεγαλύτερη βόρεια ακτογραμμή.
4. Το Ιόνιο Πέλαγος είχε πολύ περισσότερη ξηρά. Η Κέρκυρα ήταν ενωμένη με την Ήπειρο. Η Λευκάδα ήταν πλήρως ενωμένη με την Αιτωλοακαρνανία. Η Ζάκυνθος και η Κεφαλονιά είχαν εκτεταμένες πεδιάδες προς τα δυτικά.
5. Η Θράκη και η Μακεδονία είχαν τεράστιες πεδιάδες. Ο Θερμαϊκός κόλπος ήταν ξηρά. Η Χαλκιδική είχε πολύ μεγαλύτερη έκταση. Η Ροδόπη και ο Έβρος είχαν εκτεταμένες πεδιάδες που σήμερα είναι βυθισμένες.
 
Κλιματικά χαρακτηριστικά της Ελλάδας. Η θερμοκρασία: 5-8°C χαμηλότερη από σήμερα. Χειμώνες: πολύ πιο ψυχροί, με χιόνια σε χαμηλά υψόμετρα. Καλοκαίρια: δροσερά, σαν σημερινή Κεντρική Ευρώπη. Βλάστηση: δάση κωνοφόρων σε όλη τη χώρα, λιγότερη μεσογειακή βλάστηση, ελιές και αμπέλια σχεδόν εξαφανισμένα. Υδρολογία: λιγότερες βροχές, περισσότερη σκόνη, ισχυροί βόρειοι άνεμοι.
 
Ο ελλαδικός χώρος ήταν συνεχώς κατοικημένος με ανθρώπους που προσαρμόστηκαν στις ψυχρές συνθήκες και εκμεταλλεύτηκαν το πλούσιο περιβάλλον. Υπάρχουν πολύ ισχυρές ενδείξεις ανθρώπινης παρουσίας στον ελλαδικό χώρο κατά τον Last Glacial Maximum, τον Τελευταίο Μέγιστο Παγετώνα  περίπου 26.000-19.000 χρόνια πριν. Αλλά και ευρήματα ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως εργαλεία, οστά, καταυλισμοί και σπηλαιώδεις θέσεις που μαρτυρούν συνεχή κατοίκηση. Η Ελλάδα ήταν κατοικημένη ακόμη και όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερη και το Αιγαίο ήταν μια τεράστια πεδιάδα.

 
Ποιοι άνθρωποι ζούσαν τότε στην Ελλάδα 

Κατά την τελευταία παγετώδη περίοδο επειδή το Αιγαίο ήταν πεδιάδα οι άνθρωποι κινούνταν πεζή σε περιοχές που σήμερα είναι θάλασσα. Υπήρχαν ποτάμια, λίμνες, εκτεταμένες πεδιάδες, μεγάλα κοπάδια ζώων. Στον ελλαδικός χώρος κατοικούσαν οι Homo Sapiens (ο έμφρων ή σοφός άνθρωπος, δηλ. ο σύγχρονος άνθρωπος). Πιθανότατα οργανώνονταν σε μικτές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, και διέθεταν πολιτισμικά στοιχεία του Ανώτερου Παλαιολιθικού. Οι Neanderthals είχαν ήδη εξαφανιστεί από την περιοχή πριν από ~40.000 χρόνια.

Πού ακριβώς βρίσκονται τα ευρήματα;
Σπήλαιο Φράγχθι (Αργολίδα). Ένα από τα σημαντικότερα σπήλαια της Ευρώπης, που κατοικήθηκε πριν από 35.000-11.000 χρόνια. Τα ευρήματα είναι λίθινα εργαλεία, οστά ζώων, ίχνη φωτιάς, πρώιμη αλιεία, πρώιμη συλλογή οστράκων. Το Φράγχθι ήταν κατοικημένο καθ’ όλη τη διάρκεια της παγετώδους περιόδου.
Θεόπετρα (Καλαμπάκα). Κατοικήθηκε πριν από 135.000-4.000 χρόνια. Τα ευρήματα είναι αποτυπώματα ανθρώπινων ποδιών, εργαλεία, οστά, ίχνη καταυλισμών. Η Θεόπετρα δείχνει συνεχή ανθρώπινη παρουσία ακόμη και στις πιο ψυχρές φάσεις.
Σπήλαιο Κλεισούρας (Αργολίδα). Κατοικήθηκε πριν από 30.000-12.000 χρόνια πριν. Τα ευρήματα είναι μικρολιθικά εργαλεία, οστά θηραμάτων, ίχνη επεξεργασίας τροφής.
Περιοχή Ιωαννίνων - Αχελώου - Πίνδου. Έχουν ανακαλυφθεί ανοιχτοί καταυλισμοί κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Τα ευρήματα είναι λεπίδες, αιχμές, εργαλεία από πυριτόλιθο.
Πελοπόννησος-Μάνη. Έχουν ανακαλυφθεί σπήλαια με κατοίκηση από 40.000 έως 10.000 χρόνια πριν, τα οποία έχουν εντοπιστεί στα Απήδημα Μάνης, Καλαμάκια Μάνης και στη Λακωνική ακτή (τότε ήταν πολύ πιο εκτεταμένη).
 
Πώς ζούσαν οι άνθρωποι στην Ελλάδα της παγετώδους περιόδου
Ήταν κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες οι οποίοι κυνηγούσαν ελάφια, άγριους ίππους, αίγαγρους· συνέλεγαν καρπούς, ρίζες, βολβούς· και χρησιμοποιούσαν μικρολιθικά εργαλεία. Οι άνθρωποι τότε κατέφευγαν σε σπήλαια τα οποία ήταν ιδανικά λόγω της εσωτερικής σταθερής θερμοκρασίας τους, της προστασίας από ανέμους, βροχές, άγρια θηρία και της πρόσβασης σε νερό. Υπήρχαν και μετακινούμενες ομάδες, οι οποίες μετακινούνταν ανάλογα με τα θηράματα, τις εποχές και τους διαθέσιμους πόρους.

 
Η Ελλάδα παρέμεινε κατοικήσιμη σε αντίθεση με τη Βόρεια Ευρώπη επειδή δεν καλύφθηκε από παγετώνες, διέθετε ηπιότερο κλίμα, πλούσια βιοποικιλότητα, πολλές πηγές νερού, σπήλαια και φυσικά καταφύγια. Ήταν ένα από τα καταφύγια της Ευρώπης κατά την παγετώδη περίοδο ‒όπως η Ιβηρική χερσόνησος και η Ιταλία.