Με μολύβι και χάρακα ορίστηκαν τα σύνορα των κρατών στη Μέση Ανατολή, 1916

Πολλά από τα σύγχρονα κράτη της περιοχής δημιουργήθηκαν αυθαίρετα από ευρωπαϊκές δυνάμεις  χωρίς να λάβουν υπόψη τους τις φυλές, τις θρησκείες, που δεν ενδιαφέρθηκαν ούτε για τις ιστορικές κοινότητες, ούτε για τις τοπικές ταυτότητες.

         Οι Άγγλοι και οι Γάλλοι είχαν πείσει τους Άραβες φύλαρχους να πολεμήσουν στο πλευρό της Αντάντ, με αντάλλαγμα τη δημιουργία κρατών στη Μέση Ανατολή εάν διαλυόταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Κατά τη διάρκεια του  Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (World War I or Great War, 1914-1918), όμως, τα αραβικά εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας  διαμοιράστηκαν από τους νικητές ‒Βρετανία,  Γαλλία‒  που καθόρισαν τα σύνορα με τη μυστική συμφωνία: τη Sykes-Picot Agreement (1916). 

        Οι Άραβες ζητούσαν την ανεξαρτησία που τους είχαν υποσχεθεί και προκειμένου να λυθεί το θέμα αγγλογάλλοι διπλωμάτες έβαλαν κυριολεκτικά τον χάρακα πάνω στον χάρτη της Μέσης Ανατολής, όπου σχεδίασαν σύνορα αραβικών κρατών χωρίς γνώση της περιοχής, παρά μόνον με αποικιακά κριτήρια, τα οποία  δημιουργούσαν σφαίρες επιρροής-κατοχής και εξυπηρετούσαν τα επιχειρηματικά συμφέροντά τους Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις ενδιαφέρονταν για τη χάραξη στρατηγικών δρόμων, για την εκμετάλλευση του πετρελαϊκού πλούτου των περιοχών της Μέσης Ανατολής, για την αποικιακή διοίκηση, και για την εξασφάλιση της ισορροπίας ισχύος μεταξύ τους. Τα τεχνητά σύνορα της Μέσης Ανατολής, δημιούργησαν εύθραυστο 'μωσαϊκό' που μέχρι σήμερα παράγει συγκρούσεις.

 

Μέση Ανατολή (Middle East)

Δημιουργήθηκαν κράτη όπως το Ιράκ (συνδυασμός σιιτών, σουνιτών, Κούρδων), η Συρία (πολυθρησκευτικό μωσαϊκό), η Ιορδανία (τεχνητό κράτος για να εξυπηρετήσει βρετανικά συμφέροντα), ο Λίβανος (θρησκευτική πολυμορφία σε μικρή έκταση, γαλλικής επιρροής). Τα νέα σύνορα:

- ένωσαν ομάδες που δεν ήθελαν να ζήσουν μαζί (π.χ. Ιράκ: Κούρδοι + Σουνίτες + Σιίτες),

- διέσπασαν λαούς που ήθελαν δικό τους κράτος (π.χ. Κούρδοι σε 4 χώρες: Τουρκία, Ιράκ, Ιράν, Συρία),

- δημιούργησαν τεχνητά κράτη χωρίς κοινή ταυτότητα, π.χ. Ιορδανία, Κουβέιτ,

- άφησαν άλυτες εδαφικές διεκδικήσεις (π.χ. Συρία-Λίβανος, Ιράκ-Κουβέιτ),

- ενίσχυσαν αποικιακές εξαρτήσεις που αργότερα έγιναν πεδία ανταγωνισμού στον Ψυχρό Πόλεμο.

 

Η μυστική συμφωνία της Βρετανίας και της Γαλλίας που μοίραζε τη Μέση Ανατολή σε ζώνες επιρροής· τη Συνθήκη των Σεβρών (Treaty of Sèvres, 1920) και αργότερα τη Συνθήκη της Λωζάννης (Treaty of Lausanne, 1923), οι οποίες επικύρωσαν τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά και τη δημιουργία νέων κρατών. 

      Πολλά από αυτά τα προβλήματα δεν είναι «αρχαίες έχθρες». Είναι σύγχρονες κατασκευές που προέκυψαν από τις Συμφωνίες του 1916-1923, στη λογική του διαίρει και βασίλευε.

📖Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας, Tim Marshall, 2015.

Συνθήκη, άτυπη του Φραγκλίνου Ρούσβελτ με τον Ιμπν Σαούντ, 1945

Η συνάντηση το 1945 του Προέδρου των ΗΠΑ Φραγκλίνου Ρούζβελτ με τον βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας  Ιμπν Σαούντ είναι ένα από τα πιο καθοριστικά –και συχνά παρεξηγημένα– γεγονότα στη διαμόρφωση της σύγχρονης Μέσης Ανατολής.

Ο Franklin Roosevelt συναντήθηκε με τον βασιλιά Ibn Saud (Αμπντουλαζίζ Ιμπν Σαούντ) της Σαουδικής Αραβίας πάνω στο αμερικανικό πολεμικό πλοίο USS Quincy, στη Μεγάλη Πικρή Λίμνη της Διώρυγας του Σουέζ. Η συνάντηση έγινε κατά την επιστροφή του Ρούσβελτ από τη Γιάλτα (Συνθήκη της Γιάλτα). Ήταν η πρώτη φορά που Αμερικανός πρόεδρος συναντούσε Σαουδάραβα μονάρχη. Στη συνάντηση έπαιξε ρόλο η προσωπική διπλωματία, αφού ο Ρούσβελτ πίστευε βαθιά στην καλλιέργεια των προσωπικών σχέσεων και θεωρούσε ότι αυτού του είδους οι συναντήσεις μπορούσαν να λύσουν μεγάλα προβλήματα. Το κλίμα ήταν εξαιρετικά φιλικό και περιλάμβανε ανταλλαγή δώρων, όπως ένα ειδικά κατασκευασμένο αναπηρικό αμαξίδιο για τον Σαούντ (και ο Ρούσβελτ και ο Σαούντ είχαν κινητικά προβλήματα) και παραδοσιακά δώρα από την πλευρά του σαουδάραβα.
    Μεταξύ άλλων συζητήθηκαν το ακανθώδες θέμα σχετικά με το Παλαιστινιακό και την εγκατάσταση στην Παλαιστίνη των εβραίων προσφύγων, που είχαν επιζήσει από το Ολοκαύτωμα (soa). Ο Ρούσβελτ ζήτησε τη γνώμη του Ιμπν Σαούντ, ο οποίος απάντησε ότι οι εβραίοι πρόσφυγες θα έπρεπε να επιστρέψουν στις ευρωπαϊκές χώρες από τις οποίες εκδιώχθηκαν, όχι στην Παλαιστίνη. Επίσης, τόνισε: ότι οι Άραβες δεν θα δεχτούν εβραϊκό κράτος και ότι οι Άραβες «θα προτιμούσαν να πεθάνουν παρά να παραδώσουν τη γη τους». Ο Ρούσβελτ τον διαβεβαίωσε ότι δεν θα έκανε τίποτα εναντίον των Αράβων στο θέμα της Παλαιστίνης, όσο ήταν πρόεδρος των ΗΠΑ.
        Η συνάντηση είχε επίσης σημαντικό ενεργειακό υπόβαθρο. Οι ΗΠΑ ανησυχούσαν για μελλοντική έλλειψη πετρελαίου και θεωρούσαν τη Σαουδική Αραβία κρίσιμη για την παγκόσμια ενεργειακή ισορροπία, αφού οι αμερικανικές εταιρείες είχαν ήδη ανακαλύψει τεράστια κοιτάσματα πετρελαίου στη χώρα από τη δεκαετία του 1930. Η συνάντηση θεωρείται το θεμέλιο της σύγχρονης αμερικανο-σαουδαραβικής σχέσης, καθώς οι ΗΠΑ εξασφάλισαν πρόσβαση σε τεράστια αποθέματα πετρελαίου ενώ η Σαουδική Αραβία εξασφάλισε στρατιωτική και πολιτική υποστήριξη. Η επίδραση της συνάντησης, λίγες εβδομάδες πριν τον θάνατο του Ρούζβελτ, ήταν βαθιά, μακροχρόνια και συχνά υποτιμημένη. Η συνάντηση καθιέρωσε μια άτυπη αλλά ισχυρή συμφωνία (ΗΠΑ→ ασφάλεια, Σαουδική Αραβία → πετρέλαιο) η οποία έγινε ο πυρήνας της αμερικανικής στρατηγικής στη Μέση Ανατολή για τα επόμενα 70 χρόνια  ‒χωρίς τη συμμαχία του 1945, οι ΗΠΑ θα είχαν πολύ πιο αδύναμη θέση.
    Η Μέση Ανατολή μπήκε στο επίκεντρο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, αλλά το Παλαιστινιακό ζήτημα παρέμεινε άλυτο και φορτισμένο.
 

 Ψυχρός Πόλεμος (Cold War, 12 Μαρτίου 1947-1991)

Η συμφωνία επηρέασε τον Ψυχρό Πόλεμο  αφού δημιούργησε μια στρατηγική ανισορροπία εις βάρος της Μόσχας. Οι ΗΠΑ απέκτησαν ενεργειακό έλεγχο σε μια περιοχή κρίσιμη για την παγκόσμια οικονομία, η Σαουδική Αραβία έγινε αντικομμουνιστικός πυλώνας ενώ η Σοβιετική Ένωση αποκλείστηκε από τα μεγαλύτερα πετρελαϊκά αποθέματα του κόσμου. Μετά το 1945, οι ΗΠΑ εγκατέστησαν βάσεις στον Περσικό Κόλπο, προστάτευσαν τις μοναρχίες της περιοχής, επενέβησαν στρατιωτικά όταν απειλήθηκαν τα πετρέλαια (π.χ. Πόλεμος του Κόλπου 1991) και χρησιμοποίησαν τη Σαουδική Αραβία ως αντίβαρο στο Ιράν μετά το 1979.
       Η Σαουδική Αραβία ως ηγέτης του σουνιτικού μπλοκ απέκτησε πολιτική επιρροή, οικονομική ισχύ, θρησκευτικό κύρος· τοποθετήθηκε  απέναντι στην Αίγυπτο του Νάσερ (σοσιαλιστική, φιλοσοβιετική), στη Συρία και το Ιράκ (μπααθικά, φιλοσοβιετικά), στο Ιράν πριν το 1979 (φιλοδυτικό, αλλά ανταγωνιστικό). Η Σαουδική Αραβία έγινε αντισοβιετικό ανάχωμα χρηματοδοτώντας αντικομμουνιστικά κινήματα, υποστήριζε φιλοδυτικές μοναρχίες, αντιτάχθηκε σε σοσιαλιστικά καθεστώτα και συνεργάστηκε με τις ΗΠΑ σε μυστικές επιχειρήσεις (π.χ. Αφγανιστάν τη δεκαετία του 1980). Η Μέση Ανατολή μετατράπηκε σε πεδίο ανταγωνισμού σουνιτικών-σοσιαλιστικών-εθνικιστικών καθεστώτων, με τις ΗΠΑ και την ΕΣΣΔ να στηρίζουν αντίπαλες πλευρές.
          Η συμφωνία επηρέασε έμμεσα το Παλαιστινιακό ζήτημα, το οποίο έγινε εργαλείο προπαγάνδας και για τα δύο μπλοκ. Ο Ρούσβελτ υποσχέθηκε στον Ιμπν Σαούντ ότι δεν θα υποστήριζε πολιτικές που θα έβλαπταν τους Άραβες στην Παλαιστίνη. Όμως, μετά τον θάνατο του Ρούσβελτ, ο Τρούμαν (Truman Harry) ακολούθησε διαφορετική πορεία, υποστηρίζοντας τη δημιουργία του Ισραήλ. Έτσι, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου οι ΗΠΑ βρέθηκαν να στηρίζουν και το Ισραήλ και τη Σαουδική Αραβία ενώ η Σοβιετική Ένωση προσπάθησε να εκμεταλλευτεί την αραβική δυσαρέσκεια.

 Οι μετέπειτα κρίσεις στη Μέση Ανατολή είναι σε μεγάλο βαθμό απόηχος εκείνης της συνάντησης του 1945

Συμφωνία των Πρεσπών, 2019

Αλέξης Τσίπρας και Ζόαν Ζάεφ 

Prespa Agreement

25 01 2019 επικυρώθηκε από τη Ελληνική Βουλή η συμφωνία που υπεγράφη μεταξύ των Αθηνών και Σκοπίων για τη μετονομασία της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας σε Βόρεια Μακεδονία, 12 Ιουνίου 2018.

 
 

Συνθήκη της Γιάλτας, 1945

ή Διάσκεψη της Γιάλτας (Yalta Conference) ήταν μία από τις πιο καθοριστικές στιγμές του 20ού αιώνα. Διεξήχθη στις 4-11 Φεβρουαρίου 1945 στη Γιάλτα της Κριμαίας (Yalta) στην οποία συμμετείχαν οι τρεις μεγάλοι ηγέτες των Συμμάχων: 

Φραγκλίνος Ρούσβελτ (Franklin Delano Roosevelt, 30 Ιανουαρίου 1882 - 12 Απριλίου 1945), ΗΠΑ· 

Ουίνστον Τσόρτσιλ (Sir Winston Churchill, 30 Νοεμβρίου 1874 - 24 Ιανουαρίου 1965), Ηνωμένο Βασίλειο·  

Ιωσήφ Βησσαριόνοβιτς Στάλιν (Joseph Vissarionovich Stalin, 18 Δεκεμβρίου 1878 - 5 Μαρτίου 1953), Σοβιετική Ένωση. Στόχος τους ήταν να αποφασίσουν πώς θα οργανωθεί η Ευρώπη μετά την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας. 

Μοιράζοντας τον κόσμο στη Διάσκεψη οι ηγέτες-νικητές, αποφάσισαν:
1. Η Μεταπολεμική Γερμανία α) θα διαιρούνταν σε ζώνες επιρροής (zones of influence): αμερικανική, βρετανική, σοβιετική, αργότερα και γαλλική) β) θα γινόταν αποστρατιωτικοποίηση και αποναζιστικοποίηση γ) Οι Σύμμαχοι θα δίκαζαν σε στρατοδικεία τους ναζί για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και κατά της ειρήνης. Οι Δίκες της Νυρεμβέργης, (Nuremberg trials) από το 1945 έως το 1946 έθεσαν θεμέλια για το διεθνές ποινικό δίκαιο.

2.   Για το ζήτημα της Πολωνίας που ήταν το πιο αμφιλεγόμενο θέμα συμφωνήθηκε ότι η Πολωνία θα είχε «ελεύθερες εκλογές» και κυβέρνηση «ευρείας δημοκρατικής βάσης». Στην πράξη, η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ) εγκατέστησε φιλοσοβιετικό καθεστώς, το οποίο έγινε αργότερα σύμβολο της έναρξης του Ψυχρού Πολέμου (Cold War, 1947-1991).
3.   Αποφασίστηκε η σύγκληση διάσκεψης για τη δημιουργία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) τον Απρίλιο του 1945.
4.   Συμφωνήθηκε η δομή του Συμβουλίου Ασφαλείας και το δικαίωμα βέτο των μεγάλων δυνάμεων.   
5.   Για την Ανατολική Ευρώπη οι Σύμμαχοι δεσμεύτηκαν για τη «Διακήρυξη της Απελευθερωμένης Ευρώπης», που προέβλεπε δημοκρατικές διαδικασίες στα απελευθερωμένα κράτη. Στην πράξη, η ΕΣΣΔ εγκατέστησε κομμουνιστικά καθεστώτα σε όλη την Ανατολική Ευρώπη.
6.   Συμφωνήθηκε η συμμετοχή της ΕΣΣΔ στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας. Ο Στάλιν υποσχέθηκε ότι η ΕΣΣΔ θα μπει στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας, μετά την ήττα της Γερμανίας. Αυτό έγινε τον Αύγουστο του 1945.
             Η Συνθήκη της Γιάλτας είναι σημαντική αφού καθόρισε τα σύνορα και τα καθεστώτα της μεταπολεμικής Ευρώπης, έθεσε τα θεμέλια του ΟΗΕ, δημιούργησε τις συνθήκες για τον Ψυχρό Πόλεμο, έγινε σύμβολο της διαίρεσης Ανατολής-Δύσης. Για πολλούς ιστορικούς, η Γιάλτα είναι η στιγμή όπου «γεννήθηκε» ο κόσμος όπως τον γνωρίζουμε σήμερα.
 

Η Συνθήκη ήταν προδοσία ή αναγκαστικός συμβιβασμός;

Η Γιάλτα είναι από εκείνες τις ιστορικές στιγμές που μοιάζουν με καθρέφτη: το πώς την κρίνεις εξαρτάται από το πού στέκεσαι. Για άλλους ήταν προδοσία, για άλλους αναγκαστικός ρεαλισμός, για άλλους μια προσπάθεια να αποφευχθεί ένας τρίτος παγκόσμιος πόλεμος πριν καν τελειώσει ο δεύτερος.

Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας, 1930

Το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας του 1930 ήταν μια ιστορική συμφωνία που υπέγραψαν ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Ισμέτ Ινονού στην Άγκυρα στις 30 Οκτωβρίου 1930, σηματοδοτώντας τη θεαματική εξομάλυνση των σχέσεων Ελλάδας και Τουρκίας, μόλις 8 χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922).

Η Συνθήκη της Λωζάννης (1923), είχε αφήσει σοβαρές εκκρεμότητες· όπως οι περιουσίες προσφύγων και «μη ανταλλάξιμων», οι οικονομικές αποζημιώσεις, τα ζητήματα εγκατάστασης και εμπορίου.

Οι διαπραγματεύσεις 1928–1930 οδήγησαν στη Συμφωνία της Άγκυρας (10 Ιουνίου 1930), που ρύθμισε τα οικονομικά θέματα και άνοιξε τον δρόμο για το Σύμφωνο Φιλίας, το οποίο πέτυχε:

           Την οριστική διευθέτηση περιουσιακών ζητημάτων. Η Ελλάδα και η Τουρκία προχώρησαν σε αμοιβαίο συμψηφισμό των περιουσιών προσφύγων και μη-ανταλλάξιμων, με την Τουρκία να λαμβάνει το χρεωστικό υπόλοιπο και να επιστρέφει ακίνητα Ελλήνων της Πόλης.

Τη σταθεροποίηση των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Η συμφωνία θεωρήθηκε «ιστορικός σταθμός» για δύο λαούς που είχαν συγκρουστεί επί αιώνες.

Τον περιορισμό εξοπλισμών. Το Πρωτόκολλο Ναυτικών Εξοπλισμών στόχευε σε ισορροπία στο Αιγαίο και αποφυγή κούρσας εξοπλισμών.

Την ελεύθερη μετακίνηση και εγκατάσταση. Οι υπήκοοι των δύο χωρών μπορούσαν να ταξιδεύουν και να εγκαθίστανται στο έδαφος της άλλης με συγκεκριμένους όρους.

Συνθήκη του Ερζερούμ / ΟθωμανοΠερσικός Πόλεμος 1821-1823

Ο Πόλεμος του 1821-1823 ήταν η σημαντικότερη στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Περσίας στον 19ο αιώνα. Σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν ο Μαχμούτ Β΄  (Mahmud II, 1785-1839). Σάχης της Περσίας ήταν ο Φάθ Αλή Σάχ Καγιάρ (Fath-Ali Shah Qajar), της δυναστείας των Κατζάρ. Ο πραγματικός στρατιωτικός ηγέτης όμως ήταν ο διάδοχος Αμπάς Μιρζά (Abbas Mirza), ο οποίος ηγήθηκε των περσικών δυνάμεων.

            Η Περσία (= Ιράν από τις 21 Μαρτίου 1935, κατόπιν αιτήματος του Σάχη Ρεζά Παχλαβί)  ήθελε να εκμεταλλευτεί την εσωτερική αστάθεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αστάθεια που προκαλούσε η εξέγερση των Γενιτσάρων και ο ξεσηκωμός πληθυσμών στα Βαλκάνια. Επίσης, ο τσάρος Αλέξανδρος Α΄ (1801-1825) επιδιώκοντας την αποδυνάμωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εκμεταλλεύτηκε τις συγκυρίες για να ενισχύσει τη δική της επιρροή στον Καύκασο.

Η αιτία για τον πόλεμο ήταν οι παραδοσιακές συνοριακές συγκρούσεις τους. Οι Ρώσοι έπεισαν τον Πέρση Abbas Mirza να εισβάλει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Δεν επρόκειτο για επίσημη στρατιωτική συμμαχία, αλλά για διπλωματική και πολιτική υποκίνηση. Έτσι, οι Πέρσες κατέλαβαν το Κουρδιστάν και τις περιοχές που γειτνιάζουν με το Αζερμπαϊτζάν. Σε μια κίνηση αντιπερισπασμού, ο αντιβασιλέας της Βαγδάτης εισέβαλε στην Περσία αλλά ηττήθηκε και αναγκάστηκε να επιστρέψει πίσω. Ο αδελφός του Abbas Mirza, Mohammad Ali Mirza, πολιόρκησε τη Βαγδάτη (= η πόλη αποτελούσε διοικητικό κέντρο, Εγιαλέτι, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας· από το 1921 είναι πρωτεύουσα του σύγχρονου Ιράκ). Παρά τις αρχικές επιτυχίες των Περσών, η εξάπλωση επιδημιών (χολέρας) στο περσικό στρατόπεδο περιόρισε τη δυναμική της εκστρατείας. Ο θάνατος του Mohammad Ali Mirza οδήγησε στη λήξη της πολιορκίας και στη μετατόπιση των πολεμικών συγκρούσεων προς τον βορρά.

Ο Πόλεμος έληξε με τη Συνθήκη του Ερζερούμ το 1823. Η συμφωνία ουσιαστικά επανέφερε τα σύνορα στο προπολεμικό καθεστώς, χωρίς σημαντικές εδαφικές αλλαγές, και επιβεβαίωσε την ανάγκη ειρηνικής συνύπαρξης στις αμφισβητούμενες περιοχές του Καυκάσου και του Κουρδιστάν. Η Συνθήκη απάλλαξε την Οθωμανική Αυτοκρατορία από το ανατολικό μέτωπο, επιτρέποντάς της να επικεντρωθεί στον ξεσηκωμό των Ελλήνων.

 Σημασία για την Ελληνική Επανάσταση

Αν και υπήρξαν και άλλες εντάσεις στην περιοχή, ο συγκεκριμένος οθωμανοπερσικός πόλεμος ήταν ο πιο αξιοσημείωτος της περιόδου, συνδέοντας έμμεσα την περσική επεκτατική πολιτική με τα γεγονότα του ελληνικού επαναστατικού αγώνα. Οι συγκρούσεις στην Ανατολία με την ρωσική πίεση στην Υψηλή Πύλη λειτούργησαν ως αντιπερισπασμός υπέρ των Ελλήνων, καθώς η Οθωμανική Αυτοκρατορία αναγκάστηκε να πολεμά σε δύο μέτωπα. Η διατήρηση πολυάριθμου στρατού στις ανατολικές επαρχίες, όπου οι Πέρσες επελαύναν, περιόριζαν την άμεση και μαζική μεταφορά στρατευμάτων στον ελλαδικό χώρο, κυρίως στην Πελοπόννησο.
         Ο σχετικά άγνωστος Οθωμανο - Περσικός πόλεμος ευνόησε να εδραιωθεί η Ελληνική Επανάσταση στα πρώτα χρόνια της. Στην Υψηλή Πύλη είχε γίνει πλέον σαφές ότι ο οθωμανικός στρατός χρειαζόταν αναδιοργάνωση με βάση τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Οι γενίτσαροι δημιουργούσαν πολλά προβλήματα και ο Μαχμούτ το 1826 τούς διέλυσε, αφού πρώτα σκότωσε πολλούς απ’ αυτούς. Τη δεκαετία του 1830 ο οθωμανικός στρατός άρχισε να αναδιοργανώνεται, να εκπαιδεύεται καλύτερα, να εξοπλίζεται ‒στρατιωτικές βελτιωτικές κινήσεις που, αν είχαν πραγματοποιηθεί πιο νωρίς, θα δυσκόλευαν τον Αγώνα των επαναστατημένων Ελλήνων.

Συνθήκη του Μοντρέ, 1936

Η Συνθήκη του Μοντρέ (Treaty of Montreux) ή Σύμβαση του Μοντρέ σχετικά με το καθεστώς των Στενών (Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits) είναι μια από τις πιο σημαντικές διεθνείς συμφωνίες του 20ού αιώνα, γιατί καθορίζει μέχρι σήμερα το καθεστώς των Στενών του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων, που είναι η μόνη υδάτινη δίοδος από τη Μαύρη Θάλασσα προς τη Μεσόγειο. Η Συνθήκη υπογράφηκε στις 20 Ιουλίου 1936 στο Μοντρέ της Ελβετίας. Συμμετείχαν: Τουρκία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, ΕΣΣΔ, Ιαπωνία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ελλάδα, Γιουγκοσλαβία. Αντικατέστησε το καθεστώς των Στενών που είχε οριστεί στη Συνθήκη της Λωζάννης (1923) και ρύθμισε εκ νέου την παρουσία του ΝΑΤΟ και της Ρωσίας στην περιοχή.
        Η νέα συνθήκη χρειάστηκε επειδή η Συνθήκη της Λωζάννης (1923) είχε θέσει τα Στενά σε διεθνή επιτροπή και είχε επιβάλει αποστρατιωτικοποίηση. Η άνοδος του ναζισμού και η γενικότερη αστάθεια στην Ευρώπη, η ανάγκη της Τουρκίας να ελέγχει την άμυνά της, η επιθυμία των Μεγάλων Δυνάμεων για σταθερότητα στη Μαύρη Θάλασσα ώστε να διατηρηθεί η ισορροπία δυνάμεων οδήγησαν σε νέα διαπραγμάτευση.

Τα κύρια σημεία της Συνθήκης του Μοντρέ ήταν ο πλήρης έλεγχος των Στενών από την Τουρκία (με πρωθυπουργό τον Ισμέτ Ινονού), η οποία πέτυχε τεράστια διπλωματική νίκη για την Άγκυρα καθώς απέκτησε δικαίωμα στρατιωτικοποίησης των Στενών, δικαίωμα ελέγχου της ναυσιπλοΐας και δικαίωμα κλεισίματος των Στενών σε καιρό πολέμου.
        Σε καιρό πολέμου η Τουρκία μπορεί να κλείσει τα Στενά σε πολεμικά πλοία, να απαγορεύσει τη διέλευση πλοίων εμπόλεμων κρατών, να επιτρέψει διέλευση μόνο σε πλοία που επιστρέφουν στις βάσεις τους, όρος που δίνει στην Τουρκία τεράστια γεωπολιτική ισχύ. Σε καιρό ειρήνης τα εμπορικά πλοία όλων των κρατών έχουν ελεύθερη διέλευση, χωρίς περιορισμούς μεγέθους ή φορτίου, με ορισμένες τεχνικές προϋποθέσεις (π.χ. υγειονομικοί έλεγχοι).

Το πιο κρίσιμο σημείο της Συνθήκης αφορά τους περιορισμούς για τα πολεμικά πλοία μη παράκτιων κρατών της Μαύρης Θάλασσας.
        Για κράτη εκτός Μαύρης Θάλασσας (π.χ. ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο) ισχύουν: περιορισμός στον αριθμό και τον συνολικό τόνο των πλοίων, περιορισμός στη διάρκεια παραμονής (μέχρι 21 ημέρες), απαγόρευση διέλευσης μεγάλων πολεμικών πλοίων (π.χ. αεροπλανοφόρα). Για κράτη της Μαύρης Θάλασσας (π.χ. Ρωσία, Ουκρανία) ισχύουν: πολύ πιο χαλαροί περιορισμοί, δυνατότητα διέλευσης μεγαλύτερων πλοίων, δικαίωμα επιστροφής στόλου στις βάσεις του σε καιρό πολέμου

Για την Τουρκία είναι θεμέλιο της στρατηγικής της. Έχει τον έλεγχο σε έναν από τους πιο κρίσιμους θαλάσσιους διαδρόμους του κόσμου, τον ρόλο «ρυθμιστή» ανάμεσα σε ΝΑΤΟ και Ρωσία και διπλωματικό βάρος σε κάθε κρίση στη Μαύρη Θάλασσα.
Για τη Ρωσία είναι ζωτικής σημασίας. Περιορίζει την παρουσία του ΝΑΤΟ στη Μαύρη Θάλασσα.

Για το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ είναι περιοριστική. Η Συνθήκη δεν επιτρέπει μόνιμη παρουσία μεγάλων ναυτικών δυνάμεων (π.χ. ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο) στη Μαύρη Θάλασσα. Ρύθμιση που μειώνει την πιθανότητα μεγάλων συγκρούσεων κοντά στο Αιγαίο.
Για την Ελλάδα η διατήρηση σταθερότητας και ασφάλειας των Στενών εξυπηρετεί τα συμφέροντά της. Ως ναυτιλιακή δύναμη ωφελείται από την ελεύθερη διέλευση των εμπορικών πλοίων (για εμπόριο, ενέργεια, στρατηγική πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα). Συμμετείχε επίσημα στη διαμόρφωση του νέου καθεστώτος των Στενών, αναγνώρισε τον πλήρη έλεγχό τους από την Τουρκία. Αποδέχθηκε τους περιορισμούς για τα πολεμικά πλοία στη Μαύρη Θάλασσα, ρύθμιση που μείωνε την πιθανότητα διεθνούς σύγκρουσης στα Στενά, κάτι κρίσιμο για την Ελλάδα.
            Αν και ο ρόλος της Ελλάδας ήταν μικρός, σε σχέση με αυτόν των Μεγάλων Δυνάμεων, η παρουσία της έδινε νομιμοποίηση στη νέα συμφωνία, ειδικά επειδή ήταν παράκτιο κράτος του Αιγαίου. Το 1936 η Ελλάδα, με πρωθυπουργό τον Ιωάννη Μεταξά, ήταν υποστηρικτική προς τη Συνθήκη (μολονότι παρέχει στρατηγικά πλεονεκτήματα στην Τουρκία), καθώς επεδίωκε βελτίωση των φιλοτουρκικών σχέσεων ‒μέρος της πολιτικής η οποία είναι ευθυγραμμισμένη με το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας, το 1930.

Στρατιωτικοποίηση νησιών Αιγαίου
Κατά την ελληνική θέση το Μοντρέ κατήργησε τη Σύμβαση της Λωζάννης για τα Στενά. Η Λήμνος και η Σαμοθράκη είχαν αποστρατιωτικοποιηθεί με τη Λωζάννη, όμως, η νέα συνθήκη δεν επανέλαβε τις διατάξεις αποστρατιωτικοποίησης. Άρα, σύμφωνα με την ελληνική θέση, η αποστρατιωτικοποίηση έπαψε να ισχύει για Λήμνο και Σαμοθράκη από το 1936.

          Αντιθέτως η Τουρκία ισχυρίζεται ότι η Λωζάννη εξακολουθεί να ισχύει για τα νησιά, ότι το Μοντρέ αφορά μόνο τα Στενά και ότι η στρατιωτικοποίηση παραβιάζει διεθνείς συνθήκες. Ωστόσο, η Τουρκία δεν εφαρμόζει τις δικές της υποχρεώσεις αποστρατιωτικοποίησης σε Ίμβρο και Τένεδο.

🔗Συνθήκη της Λωζάννης

Συνθήκη της Λωζάννης, 1923

Η Συνθήκη υπογράφηκε στις 24 Ιουλίου 1923 στη Λωζάννη της Ελβετίας (Treaty of Lausanne 1923) στην οποία συμμετείχαν: Τουρκία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, Ιταλία, Ιαπωνία, Ελλάδα, Ρουμανία, Βασίλειο Σέρβων–Κροατών–Σλοβένων. Αυτή η διεθνής συμφωνία καθόρισε τα σύνορα της σύγχρονης Τουρκίας όπως τα διαμόρφωσε ο πόλεμος ανεξαρτησίας της. Αντικατέστησε τη Συνθήκη των Σεβρών, η οποία δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Αναγνώρισε την κυριαρχία της Τουρκίας (η οποία παραιτήθηκε από κάθε διεκδίκηση στις πρώην αραβικές επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας). Ρύθμισε εδαφικά ζητήματα με Ελλάδα και άλλες χώρες (π.χ., οι προβλέψεις για Αρμενία και για Κουρδιστάν εξαφανίστηκαν στη Λωζάννη). Καθόρισε το καθεστώς των Στενών, αναγνώρισε ρητά την ελληνική κυριαρχία στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου.

 Ρυθμίσεις
- Ελλάδα: Η Τουρκία αναγνώρισε την ελληνική κυριαρχία στα νησιά του Αιγαίου (πλην Ίμβρου, Τενέδου και Λαγουσών). Η Ελλάδα αναγνώρισε την τουρκική κυριαρχία και επέστρεψε στην Τουρκία την Ανατολική Θράκη και τη Σμύρνη (τις οποίες κατείχε σύμφωνα με τη Συνθήκη των Σεβρών). Προηγήθηκε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών (ελληνορθόδοξοι-μουσουλμάνοι), η οποία ρυθμίστηκε με ξεχωριστή συμφωνία. Καθορίστηκε η η ελληνική μειονότητα στην Κωνσταντινούπολη, Ίμβρο και Τένεδο και η μουσουλμανική μειονότητα στη Θράκη.

Συνθήκη της Αδριανούπολης, 1829

Η “μάχη” της Αδριανούπολης το 1829 ήταν στρατηγική νίκη χωρίς αιματοχυσία, αλλά με τεράστιες γεωπολιτικές συνέπειες.

        

    Η 'μάχη' αποτέλεσε το τελικό στρατηγικό γεγονός του Ρωσοτουρκικού Πολέμου (1828-1829), το τέλος του οποίου οδήγησε στην υπογραφή της Συνθήκης της Αδριανούπολης. Υπογράφηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 1829 μεταξύ Ρωσικής και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που είχε καθοριστική σημασία για την ανεξαρτησία της Ελλάδας και τη διεθνή αναγνώρισή της ως κράτους, για την αποδυνάμωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την ενίσχυση της ρωσικής επιρροής στα Βαλκάνια.
     Ο πόλεμος ξεκίνησε το 1828, όταν ο αδελφός του Αλέξανδρου Α΄, τσάρος Νικόλαος Α΄ (1894-1917), εκμεταλλευόμενος την αποδυνάμωση της Υψηλής Πύλης λόγω της Ελληνικής Επανάστασης και της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου (1827), επιτέθηκε στην Οθωμανική. Οι ρωσικές δυνάμεις, υπό τον στρατηγό Χανς Καρλ φον Ντίμπιτς (Hans Karl von Diebitsch-Sabalkanski), πέρασαν τον Δούναβη και κινήθηκαν προς τα Βαλκάνια. Στις 7/19 Αυγούστου 1829, ο ρωσικός στρατός έφτασε μπροστά στην Αδριανούπολη, χωρίς να συναντήσει ουσιαστική αντίσταση. Η προέλαση των Ρώσων και η απειλή εισβολής στην Κωνσταντινούπολη ανάγκασαν τον Σουλτάνο να υποχωρήσει.

        Αν και οι Ρώσοι οπισθοχώρησαν, λόγω της παρουσίας του αγγλικού και του γαλλικού στόλου για να υποστηρίξουν τους Οθωμανούς, η Οθωμανική Αυτοκρατορία, υπό την πίεση κυρίως του ρώσου στρατάρχη Ντίμπιτς, έστειλε πληρεξούσιους για διαπραγματεύσεις. Τελικώς, ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ (Mahmud II) συνθηκολόγησε στις 14 Σεπτεμβρίου 1829. Υπογράφηκε η Συνθήκη της Αδριανούπολης που επισφράγισε τη ρωσική νίκη, με αποτέλεσμα την αποδοχή από τον Σουλτάνο των 16 όρων, που έθεσε η Ρωσική Αυτοκρατορία.

 

Πρωτόκολλο του Λονδίνου, 1830

Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830 είναι ένα από τα πιο καθοριστικά διπλωματικά κείμενα της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας. Αποτελεί το επίσημο έγγραφο με το οποίο οι Μεγάλες Δυνάμεις αναγνώρισαν την Ελληνική Πολιτεία ως πλήρως ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος. Υπογράφηκε στις 3 Φεβρουαρίου 1830 από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλική Αυτοκρατορία, τη Ρωσική Αυτοκρατορία. Κυβερνήτης της Ελλάδας από το 1827 ήταν ο Ιωάννης Καποδίστριας έως τη δολοφονία του το 1831. (🔗Δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια)

Κύρια σημεία
-Αναγνώριση της Ελλάδας ως ανεξάρτητου κράτους. Παύει να θεωρείται μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και αποκτά διεθνή υπόσταση.
-Πολιτειακό καθεστώς
Οι Μεγάλες Δυνάμεις προτείνουν ως ηγεμόνα της Ελλάδας, τον κληρονομικό μονάρχη τον Λεοπόλδο του Σαξ-Κόμπουργκ, ο οποίος όμως τελικά αρνήθηκε.
-Καθορισμός συνόρων
Τα σύνορα της νεοσύστατης Ελλάδας ορίζονται στη γραμμή: Αχελώος-Σπερχειός. Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα περιλάμβανε: Πελοπόννησο, Στερεά Ελλάδα (μέχρι Σπερχειό), Κυκλάδες. Η Ήπειρος, η Θεσσαλία, η Μακεδονία, η Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου έμειναν εκτός.
-Οικονομικές ρυθμίσεις
Η Ελλάδα αναλάμβανε μέρος των οθωμανικών χρεών των περιοχών που ενσωμάτωνε. Δημιουργήθηκαν οι πρώτες οικονομικές δεσμεύσεις του κράτους.

Η συμφωνία ήταν το αποτέλεσμα μιας αλυσίδας γεγονότων, διπλωματικών συγκρούσεων και στρατιωτικών εξελίξεων που ξεκίνησαν ήδη από το 1821. Αποτελεί συνέχεια των προηγούμενων πρωτοκόλλων και συνθηκών (1827-1829), αλλά είναι το πρώτο που δίνει πλήρη ανεξαρτησία στην Ελλάδα, όχι απλώς αυτονομία υπό την Οθωμανική επικυριαρχία. Η εξέγερση των Ελλήνων κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δημιούργησε νέο πολιτικό δεδομένο στα Βαλκάνια.

Συνθήκη των Σεβρών, 1920

Η Treaty of Sèvres (10 Αυγούστου 1920) στο Σέβρ της Γαλλίας ήταν η μεταπολεμική συμφωνία στην οποία συμμετείχαν οι νικήτριες δυνάμεις του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918) και η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Συνθήκη επιχείρησε να διαλύσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία και να αναδιαμορφώσει τη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο. Δεν επικυρώθηκε ποτέ από την τουρκική εθνοσυνέλευση και τελικά αντικαταστάθηκε από τη Συνθήκη της Λωζάννης (1923).

 Ρυθμίσεις

-  Υπέρ της Ελλάδας: Η Ελλάδα, επί πρωθυπουργίας Ελευθέριου Βενιζέλου, αποκτούσε ανατολική Θράκη έως την Τσατάλτζα·  αποκτούσε διοίκηση της Σμύρνης για 5 χρόνια, με δυνατότητα δημοψηφίσματος για ένωση· τα νησιά Ίμβρο και Τένεδο με καθεστώς αυτονομία και επιβεβαιωνόταν η ελληνική κυριαρχία στα Δωδεκάνησα (που είχαν δοθεί στην Ιταλία, αλλά η Ιταλία συμφώνησε να τα παραχωρήσει στην Ελλάδα).

Συνθήκη της Γάνδης, Χριστούγεννα του 1814

Η ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, του Νίκου Τσιφόρου (1979)

[...]

Ο Τζων Κουίνσυ Άνταμς, ένας πουριτανός θεοσεβούμενος και φανατικός χριστιανός, ήθελε να μπει ένας όρος να ψαρεύουν ελεύθερα οι Αμερικανοί στη Νέα Γη. Δεν τον ένοιαζε τίποτα άλλο. Το δικό του.

Ο Ερρίκος Κλαίυ, αυτός ο περίφημος Κλαίυ, ενδιαφερόταν μόνο για τον Μισσισιπή, για τη Νέα Γη δεν του καιγότανε καρφάκι.

Εκεί που συμφωνάγανε όλοι, ήτανε ένα: «Όχι αναγκαστική ναυτολογία». Και κείνο που επιμέναν οι Εγγλέζοι, ήταν αυτό: «Να μην καταργηθεί η αναγκαστική ναυτολογία».

Μύλος, λοιπόν, η δουλειά, κουβέντες του αέρα τόσα χρόνια, μέχρι που μπήκε στη μέση ο ίδιος ο Ρώσος αυτοκράτορας. Κι αυτός πάλι, όχι για καλό. Σου λέει, «έτσι και μπλέξει η Αγγλία στην Αμερική, θα μας αφήσει μόνους να τραβιόμαστε με τον Ναπολέοντα και δεν την έχουμε καλά».

Τέλος πάντων, το 1814 Άγγλοι και Αμερικάνοι ανταμώσανε στη Γάνδη. Πάλι κούφιες κουβέντες κι οι Εγγλέζοι που θέλανε να κερδίσουνε καιρό, τραινάρανε τη δουλειά.

Όταν κερδίσανε τον Ναπολέοντα οι Εγγλέζοι πιάσανε τον μεγάλο στρατηγό τους, τον Ουέλιγκτον.

-Δεν πάτε ελόγου σας εξοχώτατε, που κερδίσατε κοτζάμ Ναπολέοντα, στην Αμερική να τους κάνετε ντα;

-Τις Λίμνες τις έχουμε; ρώτησε ο Ουέλιγκτον.

-Όχι.

-Τότε θα μας κάνουνε ντα αυτοί.

-Και τι θα γίνει;

-Συμβιβάστε τα.

Τέλος πάντων. Χριστούγεννα του 1814 ήτανε (o Καρύδας τους έδειρε τον Γενάρη τους Άγγλους) υπογράψανε την ειρήνη. Φάγανε και πουτίγκες, φάγανε και ροσμπίφια, παίξανε και τους ύμνους τους, περάσανε μια χαρά τα πουλάκια μου.

«Η ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών», (1979), του Νίκου Τσιφόρου.

[...]

Το 1812, οι ΗΠΑ προσπάθησαν με πόλεμο να προσαρτήσουν στα εδάφη τους τις βρετανικές αποικίες του Καναδά. Ο πόλεμος έληξε χωρίς νικητές και ηττημένους με την Συνθήκη της Γάνδης τον Δεκέμβριο του 1814. (The Treaty of Ghent, signed on December 24, 1814, in Ghent, Belgium)

Συνθήκη του Μούδρου, 17 Οκτωβρίου 1918

Η Συνθήκη του Μούδρου ή Ανακωχή του Μούδρου (Treaty of Mudros) υπογράφηκε στις 30 Οκτωβρίου 1918, τερματίζοντας το θέατρο των μαχών στη Μέση Ανατολή για την Οθωμανική Αυτοκρατορία του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, (1914-1918)

σηματοδοτώντας ουσιαστικά την ήττα της και οδηγώντας στην τελική διάλυσή της, με τους όρους της να επιτρέπουν την κατοχή στρατηγικών σημείων όπως τα Στενά και την αποστράτευση του οθωμανικού στρατού από τους Συμμάχους, θέτοντας τις βάσεις για τη μεταγενέστερη Συνθήκη των Σεβρών και τον Τουρκικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας.

📕 Ο ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, Νικ. Ζαχαρόπουλος