Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, η δράση της στην Κατοχή

.

Η Ελένη Γλύκατζη -Αρβελέρ (Helene Glykatzi Ahrweiler) η ιστορικός που συνέδεσε τη βυζαντινή ιστορία με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ταυτότητα και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ακαδημαϊκή ζωή

[...] Μια μέρα φτάνει στο γραφείο της ένα ιδιόχειρο γράμμα. «Εσύ έγινες σπουδαία, κι εγώ ένα σοβαρός αρχιτέκτονας». Ήταν ο συμμαθητής της στο Δημοτικό που είχε ένα μολύβι με χρώματα, αυτό που εκείνη το ζήλευε. Τόσο που το ζήλευε αυτό το μολύβι και στεναχωριόταν που δεν το απέκτησε ποτέ, που στο γραφείο της στη Σορβόννη και στο σπίτι είχε κουτά με πάνω από εξακόσια μολύβια!

Η Ελένη Γλύκατζη, μαθήτρια Γυμνασίου, ενεργό μέλος της ΕΠΟΝ στη Αντίσταση […] Μετά τις εξετάσεις του Γυμνασίου την συνέλαβαν. Την ανέκρινε «ένας από τους μεγαλύτερους καθοδηγητές του ΕΑΜ», θα πει, «που ήταν διπλός» και το διαπίστωσε επιτόπου. Κανένας, λοιπόν, δεν ήξερε ότι εκείνη την μέρα της είπαν «Φύγε», κι όταν πράγματι ξέφυγε από τον ορίζοντά τους, συνάντησε στην Φρύνης τη μητέρα της ‒που την νόμιζε χαμένη.
[…] Αυτό που είμαι το οφείλω στην Κατοχή και στην Αντίσταση. Ήξερα ότι έχω ένα μικρό χαρτάκι, ένα σκονάκι για να τα συνοψίσω όλα ‒συνήθισα να γράφω με μικρά γράμματα. Στα Δεκεμβριανά ήμουν στην ΕΠΟΝ, αλλά είδα με αγωνία να σκοτώνοντας για το τίποτα. Είδα το παραστράτημα.
            Δεν ξεχνά περιστατικά όπως ότι στα Δεκεμβριανά, για να ξεφύγει μια μέρα από την διαδήλωση και τα αστυνομικά πυρά, γύρισε στο σπίτι από Κουκάκι και Μετς, κι αμέσως μετά έφυγε για το βουνό με τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Χρήστο Πασσαλάρη που ήταν καθοδηγητής της. «Μεγάλωσα στον δρόμο», έχει πει «στον μεγάλο κόσμο, σε ένα σπίτι προσφυγικό αλλά παρέα με την Ακρόπολη ‒ξέρει κανείς τι σημαίνει αυτό; Τη μέρα λοιπόν που φύγαμε στο βουνό, εγώ κρατούσα κάποια μποτάκια στο χέρι, για τον δρόμο, και ο Μάνος ήταν τυλιγμένος με μια κουβέρτα».
        […] Ο Μεσοπόλεμος, η Κατοχή, η Αντίσταση, οι προδοσίες, η πείνα, την καθορίζουν. «Το φάσμα της πείνας που έχω κρατήσει μέσα από την Κατοχή», λέει «είναι αυτό που με κάνει να καταλαβαίνω την αδυναμία, την φτώχεια των ανθρώπων. Με φοβίζει ακόμη να πετάξω κάτι το φαγώσιμο», δεν το μπορώ».
        «… όταν αγωνίζεσαι για να σταθείς στα πόδια σου και είτε σε συλλαμβάνουν είτε σε καταδίδουν φίλοι σου, τότε πρέπει να υπάρχει κάτι που θα σε στηρίξει ώστε να βγεις από όλα αυτά. Σ' εμένα, λοιπόν, μέτρησαν όσα μου έλεγαν η μάνα μου και ο πατέρας μου ‒τα βασικά τους λόγια έγιναν οι πυλώνες μου· με αυτά έζησα και προχώρησα. Ξέρω τη θέση μου καλά». Με πρόσωπο σπαθί, τα λόγια του πατέρα της.

[…] Γεννήθηκε στις 29 Αυγούστου 1926 στον Βύρωνα, στα σπίτια των «προσφήγκων» όπως τα έλεγαν οι γείτονες. […] «Ο Βύρωνας χτίστηκε μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, αφηγείται, όταν ο ελληνισμός της Μικράς Ασίας, μετά από τα όνειρα που έζησε σαν έφτασε ο Ελληνικός Στρατός στην Ιωνία και έπειτα, αναγκάστηκε καταδιωγμένος να καταφύγει στην χώρα που ήταν πραγματικά δική του. Είχα τύχη, για να ζήσω αυτά που έζησα».
        Το 1945 εισήχθη στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας, δέκατη τρίτη στην Αρχαιολογία. […] Σε ένα μάθημά του ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Οικονόμου της λέει: «Βρε Γλύκατζη, όλοι εδώ δεν έχουν ανάγκη να δουλέψουν ‒εσύ έχεις. Γιατί ήρθες εδώ και δεν πήγες στη Φιλοσοφία;». Κι εκείνη του απαντά: «Ακούστε, κύριε καθηγητά, εγώ στη ζωή θα κάνω αυτό που μου αρέσει και αυτό που θέλω. Τώρα, σχετικά με το πώς θα βγάλω τα χρήματα που μου χρειάζονται για να ζήσω, σας διαβεβαιώ ότι θα πουλώ λεμόνια στο κέντρο της Αθήνας» ‒ξεσηκώθηκε όλη η αίθουσα.

από το βιβλίο της ΠΟΣΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ; εκδ. Gutenberg, 2016

👉Όλα τα παιδιά έρχονται στη Σορβόννη για να μάθουν… πλην των Ελλήνων που έρχονται να τα μάθουν όλα σε όλους. (έλεγε σε συνεντεύξεις) 

Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ, από τις σημαντικότερες μορφές της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής διανόησης, 1926-2026

✨ Η Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ υπήρξε η μεγαλύτερη Ελληνίδα βυζαντινολόγος της εποχής της, μια γέφυρα ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ευρώπη, μια εμβληματική μορφή της γυναικείας παρουσίας στην ακαδημαϊκή ηγεσία, μια φωνή κύρους για τον ελληνικό πολιτισμό και την ιστορική του συνέχεια.

Μια ζωή αφιερωμένη στη γνώση, τον ελληνισμό και την Ευρώπη

Γέννηση: Αθήνα, 29 Αυγούστου 1926, από οικογένεια μικρασιατών προσφύγων, στον Βύρωνα. Σπουδές: Ιστορία και Αρχαιολογία, ΕΚΠΑ· στη συνέχεια σπουδές στο Παρίσι (EPHE, Σορβόννη) όπου ολοκλήρωσε δύο διδακτορικά στη Ιστορία και στη Φιλολογία. Θάνατος: 16 Φεβρουαρίου 2026, σε ηλικία 99 ετών.
Ακαδημαϊκή πορεία
Η πορεία της είναι σχεδόν μυθική για τα ευρωπαϊκά ακαδημαϊκά δεδομένα. Ορόσημα:
· Ερευνήτρια στο CNRS (1955).
· Καθηγήτρια στη Σορβόννη (1967)
· Πρώτη γυναίκα στην ιστορία που έγινε Πρύτανης της Σορβόννης (1976–1981) — και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως σε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο
· Ρεκτόρισσα της Ακαδημίας των Παρισίων και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού (1982–1989)
· Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou (1989–1991)

Επιστημονικό έργο.

 Η Αρβελέρ υπήρξε κορυφαία βυζαντινολόγος, με έργο που επηρέασε βαθιά τη διεθνή έρευνα. Θεματικοί άξονες του έργου της: Διοίκηση και κοινωνία του Βυζαντίου. Βυζάντιο και θάλασσα. Σχέσεις Ανατολής–Δύσης. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα και ο ελληνισμός. Η συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού από την αρχαιότητα έως σήμερα. Το διδακτορικό της για τη διοίκηση της Μικράς Ασίας θεωρείται ορόσημο στη βυζαντινή ιστοριογραφία.

 

Διακρίσεις.

Η διεθνής αναγνώριση του έργου της είναι εντυπωσιακή: Μεγαλόσταυρος της Λεγεώνας της Τιμής (Γαλλία). Πλήθος ευρωπαϊκών παρασήμων και τιμητικών διακρίσεων. Επίτιμη διδάκτωρ πολλών πανεπιστημίων.

Η Αρβελέρ δεν ήταν μόνο ακαδημαϊκός· ήταν δημόσια διανοούμενη με παρεμβάσεις σε θέματα εθνικής ταυτότητας, παιδείας, ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, πολιτιστικής πολιτικής. Υπήρξε επίσης Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNICEF για την Ελλάδα .

Πώς η Αρβελέρ τοποθετείται μέσα στο πάνθεον των μεγάλων βυζαντινολόγων

Η συμβολή της Ελένης Γλύκατζη‑Αρβελέρ σε σχέση με τις τέσσερις μεγάλες μορφές της βυζαντινολογίας: Ostrogorsky, Kazhdan, Mango, Obolensky -καθένας εκπροσωπεί διαφορετική σχολή και μεθοδολογία.
        Επιστημολογική τομή της Αρβελέρ. Η Αρβελέρ εισήγαγε μια γεωπολιτική και διοικητική ανάγνωση του Βυζαντίου, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από την «αυτοκρατορία των μοναχών» σε μια κρατική, θαλάσσια, πολυεθνοτική δύναμη.
        Ανέδειξε το διοικητικό σύστημα ως κλειδί κατανόησης της βυζαντινής αντοχής. Έδωσε έμφαση στη Μικρά Ασία ως πυρήνα της αυτοκρατορίας. Ερμήνευσε το Βυζάντιο ως ευρωπαϊκή δύναμη, όχι ως ανατολικό κατάλοιπο. Συνέδεσε την Ιστορία με τη μακρά διάρκεια (Braudel), κάτι σπάνιο στη βυζαντινολογία.
        Η έννοια της “βυζαντινής θαλασσοκρατίας”. Ανέδειξε τον ρόλο της θάλασσας, των νησιών και των θαλάσσιων δρόμων ως θεμελιώδη για την επιβίωση της αυτοκρατορίας. Αυτό είναι κάτι που ούτε ο Ostrogorsky ούτε ο Mango είχαν αναπτύξει συστηματικά.
        Η Μικρά Ασία ως «καρδιά του Βυζαντίου». Το έργο της για τη διοίκηση της Μικράς Ασίας άλλαξε την κατανόηση της βυζαντινής αντοχής. Εδώ η συμβολή της είναι πρωτογενής και αναντικατάστατη.
       Η σύνδεση Βυζαντίου - Ευρώπης. Η Αρβελέρ ήταν από τις πρώτες που μίλησαν για το Βυζάντιο ως ευρωπαϊκό θεμέλιο, όχι ως ανατολική ιδιαιτερότητα. Αυτό την τοποθετεί σε διάλογο με τον Obolensky, αλλά με διαφορετικό προσανατολισμό.
      Η δημόσια ιστορία. Σε αντίθεση με τους άλλους, η Αρβελέρ είχε τεράστια επιρροή στη δημόσια σφαίρα. Έκανε το Βυζάντιο κατανοητό, οικείο και σύγχρονο.

Ostrogorsky έδωσε το κοινωνικό Βυζάντιο.
Mango έδωσε το πολιτισμικό Βυζάντιο.
Kazhdan έδωσε το καθημερινό Βυζάντιο.
Obolensky έδωσε το εξωστρεφές Βυζάντιο.
Η Αρβελέρ έδωσε το γεωπολιτικό και διοικητικό Βυζάντιο και το συνέδεσε με την Ευρώπη. Το δικό της, μοναδικό αποτύπωμα.

Πώς η Αρβελέρ επηρέασε τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα

Η Αρβελέρ δεν επηρέασε απλώς την ακαδημαϊκή βυζαντινολογία· επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, την ιστορική τους συνέχεια και τη θέση τους στην Ευρώπη.

        Επανεγγραφή του Βυζαντίου στη συλλογική μνήμη. Η Αρβελέρ συνέβαλε αποφασιστικά στο να πάψει το Βυζάντιο να θεωρείται σκοτεινή περίοδος, θεοκρατικό υπόλειμμα, «ανατολική» παρέκκλιση. Αντιθέτως, το ανέδειξε ως ευρωπαϊκή αυτοκρατορία, φορέα διοικητικής και πολιτικής καινοτομίας, κρίσιμο κρίκο της ελληνικής συνέχειας. Αυτό άλλαξε βαθιά τον τρόπο που οι Έλληνες βλέπουν την ιστορική τους διαδρομή.
        Η έννοια της ιστορικής συνέχειας. Η Αρβελέρ έδωσε ένα ισχυρό αφήγημα συνέχειας Αρχαιότητα → Βυζάντιο → Νεότερος Ελληνισμός. Όχι ως γραμμική εξέλιξη, αλλά ως πολιτισμική συνοχή. Αυτό ενίσχυσε την αυτοπεποίθηση της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας, ειδικά απέναντι σε δυτικές αφηγήσεις που υποτιμούσαν το Βυζάντιο.
        Η Ελλάδα ως μέρος της Ευρώπης -όχι περιφέρεια. Η Αρβελέρ υποστήριξε με συνέπεια ότι η Ευρώπη δεν νοείται χωρίς το Βυζάντιο, άρα ούτε χωρίς τον ελληνικό πολιτισμό. Με αυτόν τον τρόπο, η Ελλάδα δεν εμφανίζεται ως «αργοπορημένη» ή «ιδιόμορφη» ευρωπαϊκή χώρα, αλλά ως συνιδρυτική δύναμη της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Αυτό το αφήγημα επηρέασε την πολιτική σκέψη, την εκπαιδευτική πολιτική, τον δημόσιο λόγο.
        Η δημόσια ιστορία ως εργαλείο αυτογνωσίας. Η Αρβελέρ είχε μοναδική ικανότητα να μετατρέπει την επιστημονική γνώση σε δημόσιο λόγο, να εκλαϊκεύει την επιστήμη. Έτσι έφερε το Βυζάντιο στην καθημερινή συζήτηση, το έκανε κατανοητό και οικείο, το συνέδεσε με σύγχρονα ζητήματα (παιδεία, ταυτότητα, Ευρώπη). Η επιρροή της εδώ είναι τεράστια καθώς διαμόρφωσε τον τρόπο που μιλούν για το Βυζάντιο πολιτικοί, εκπαιδευτικοί.

        Η γυναικεία παρουσία στην ακαδημαϊκή ηγεσία. Η Αρβελέρ έγινε σύμβολο γυναικείας αριστείας, διεθνούς καταξίωσης, ελληνικής παρουσίας στα κέντρα της ευρωπαϊκής διανόησης. Αυτό επηρέασε βαθιά την ελληνική κοινωνία, προσφέροντας ένα πρότυπο ισχύος και αξιοπρέπειας.
        Ηθικός και πολιτισμικός λόγος. Η Αρβελέρ μιλούσε συχνά για την ευθύνη της παιδείας, την αξία της ιστορικής μνήμης, την ανάγκη για πολιτισμική αυτογνωσία. Ο λόγος της έγινε μέρος της ελληνικής δημόσιας ηθικής — ένα είδος «πολιτισμικής συνείδησης» που επηρέασε γενιές.

Μάγος του Οζ, η σύνδεσή του με τον κανόνα χρυσού

Ο Μάγος του Οζ» (1900) του Φρανκ Μπάουμ είναι ένα κλασικό παραμύθι-ύμνος στη φιλία, την αυτοπεποίθηση και την αγάπη για τη ζωή, ακολουθώντας την περιπέτεια της Ντόροθι για επιστροφή στο Κάνσας.

Το έργο συνδυάζει φαντασία, σασπένς και διδακτικά μηνύματα χωρίς έντονο ηθικοπλαστικό τόνο, παραμένοντας διαχρονικό.

Θέμα: η αυτογνωσία, η  αναζήτηση της εσωτερικής δύναμης.

Τελικώς οι ήρωες ανακαλύπτουν ότι το θάρρος, η λογική, η αγάπη βρίσκονταν ήδη μέσα τους, δεν χρειάζονται τον Μάγο.

«Δεν υπάρχει μέρος σαν το σπίτι». Η αξία της επιστροφής στις ρίζες και την οικογένεια.

Σε δεύτερο επίπεδο, ο Μάγος του Οζ είναι από τα πιο γοητευτικά παραδείγματα πολιτικής αλληγορίας στην αμερικανική λογοτεχνία, μια κρυφή πολιτική σάτιρα της νομισματικής κρίσης του 1890.

Το ιστορικό πλαίσιο: Στις ΗΠΑ της δεκαετίας του 1890, η οικονομία ταλανιζόταν από ύφεση, αποπληθωρισμό και χρέη. Ο κανόνας χρυσού περιόριζε την κυκλοφορία χρήματος, επειδή κάθε δολάριο έπρεπε να αντιστοιχεί σε συγκεκριμένη ποσότητα χρυσού. Αυτό ωφελούσε τους τραπεζίτες και τους βιομηχάνους, αλλά έπνιγε τους αγρότες και τους εργάτες. Η εναλλακτική πρόταση ήταν ο διμεταλλισμός (gold & silver), ώστε να αυξηθεί η ποσότητα χρήματος και να ανακουφιστούν οι χρεωμένοι. Αυτή η διαμάχη βρίσκεται στον πυρήνα των πολιτικών αναγνώσεων του Οζ.

Κεντρικά σύμβολα και ο κανόνας χρυσού
-Yellow Brick Road = κανόνας χρυσού. Ο Henry Littlefield (1964) ήταν ο πρώτος που πρότεινε ότι ο κίτρινος δρόμος συμβολίζει το μονομεταλλικό σύστημα του χρυσού. Είναι ο δρόμος που όλοι πρέπει να ακολουθήσουν, αλλά οδηγεί σε μια εξουσία που αποδεικνύεται απατηλή. 

-Silver Shoes = το αργυρό νόμισμα. Στο βιβλίο τα παπούτσια της Ντόροθι είναι ασημένια, κόκκινα στην ταινία του 1939. Ασημένια Παπούτσια = Διμεταλλισμός (Silver Movement). Το ασήμι «περπατά» πάνω στο χρυσό → συμβολίζει την πρόταση να λειτουργούν μαζί χρυσό και ασήμι ως βάση του νομίσματος.

-Emerald City = το χρήμα ως ψευδαίσθηση. Η Πράσινη Πόλη, όπου όλα φαίνονται πράσινα επειδή όλοι φορούν γυαλιά, παραπέμπει στην ιδέα ότι η αξία του χρήματος είναι κατασκευή, κάποια ψευδαίσθηση που επιβάλλεται από την εξουσία.
-The Wizard of Oz (Ο Μάγος) = η πολιτική εξουσία που χειρίζεται τις προσδοκίες. Είναι ένας επιδέξιος χειριστής, χωρίς πραγματική δύναμη, που συντηρεί την αυταπάτη της σταθερότητας και της τάξης. Αυτό παραλληλίζεται με την κυβέρνηση που διαχειρίζεται το νομισματικό σύστημα μέσω συμβολισμών και όχι ουσίας.

Η κοινωνική διάσταση
-Ντόροθι= ο «απλός άνθρωπος» της Αμερικής. Αναζητά σταθερότητα και δικαιοσύνη. 
-Σκιάχτρο= Αγρότες. Θεωρούνται «χωρίς μυαλό» από τις ελίτ, αλλά είναι θύματα του αποπληθωρισμού και χρεών. Η αναζήτηση λογικής/σκέψης. 
-Τενεκεδένιος Άνθρωπος =  Βιομηχανικοί εργάτες «Σκουριάζουν» από ανεργία και κρίση. Η αναζήτηση καρδιάς/συναισθήματος (βιομηχανικοί εργάτες).
-Δειλό Λιοντάρι= William Jennings Bryan, ηγετική μορφή των Silverites, έχει «βρυχηθμό» αλλά όχι πολιτική δύναμη. Η αναζήτηση θάρρους.
-Μάγος=  πολιτική εξουσία / πρόεδρος διαχειρίζεται ψευδαισθήσεις σταθερότητας. Η αυταπάτη της εξουσίας και ο χρυσός.
-Μάγισσα της Ανατολής = Ανατολικές τράπεζες, καταπιεστική δύναμη του χρυσού.
-Μάγισσα της Δύσης = σιδηροδρομικά μονοπώλια, ελέγχουν την οικονομία της Δύσης.

Γιατί ο Μάγος του Οζ συνδέθηκε τόσο έντονα με τον κανόνα χρυσού;