Ο «Λόγος της Απελευθέρωσης» που εκφωνήθηκε από τον Γεώργιο Παπανδρέου στις 18 Οκτωβρίου του 1944

 

Πόσοι, άραγε, έχουν προσέξει και  διαβάσει αυτή  την μαρμάρινη πλάκα,

τοποθετημένη στη δεξιά πλευρά της εισόδου του...

Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, 3 Απριλίου 1870 - 4 Φεβρουαρίου 1843

Museum

     Ο Κολοκοτρώνης δεν ήταν μόνο οπλαρχηγός· ήταν ο μόνος Έλληνας της Επανάστασης του 1821  που διέθετε συνεκτική στρατηγική θεωρία, διαμορφωμένη από εμπειρία δεκαετιών στον Μοριά, γνώση της οθωμανικής διοίκησης και βαθιά κατανόηση της ψυχολογίας του λαού. 

    Θεωρείται ο πραγματικός Στρατηγός της Επανάστασης, ο οποίος λειτούργησε σε τετραεπίπεδο σύστημα ‒επιχειρησιακό, στρατηγικό, πολιτικό, ψυχολογικό.

Στρατηγική άμυνας με ενεργητικά στοιχεία.

Βασική στρατηγική αρχή: «Ο Μοριάς είναι κάστρο»

Ο Κολοκοτρώνης αντιλαμβανόταν την Πελοπόννησο ως φυσικό οχυρό. Η στρατηγική του στηριζόταν σε τρεις πυλώνες: στενά - κλεισούρες - ορεινά περάσματα. Επομένως, η μάχη θα δινόταν εκεί όπου ο αντίπαλος δεν μπορούσε να αναπτύξει υπεροχή δυνάμεων (π.χ. ιππικό).

Φθορά αντί μετωπικής σύγκρουσης. Δεν επιδίωκε «μάχες αποφασιστικής αναμέτρησης» αλλά διαρκή αποδυνάμωση του αντιπάλου.

Χρόνος ως όπλο. Κάθε μέρα που περνούσε, ο Αιγύπτιος Ιμπραήμ απομακρυνόταν από τις βάσεις του και παράλληλα οι Μεγάλες Δυνάμεις ετοιμάζονταν για επέμβαση και υποστήριξη των Ελλήνων.

Επιχειρησιακή στρατηγική: πώς πολεμούσε

Επιλογή πεδίου μάχης. Ο Κολοκοτρώνης επέβαλλε το πεδίο μάχης: Δερβενάκια, Βαλτέτσι, Γράνα, Τρίκορφα. Όλα είναι στενά, ορεινά, ακατάλληλα για ιππικό και ιδανικά για ενέδρες.

Αποφυγή σύγκρουσης σε ανοιχτό πεδίο. Έχοντας υπόψη του ότι οι Έλληνες δεν διέθεταν τακτικό στρατό, ενώ ο αντίπαλος είχε πειθαρχημένο πεζικό και ιππικό, η στρατηγική του Κολοκοτρώνη ήταν ασύμμετρη αναμέτρηση, πριν ακόμη επινοηθεί ο όρος.

Χτύπημα γραμμών ανεφοδιασμού. Κάψιμο αποθηκών και τροφών προκειμένου να μην βρίσκει ο Ιμπραήμ τροφοδοσία για τον στρατό του, χτύπημα σε μικρά οθωμανικά αποσπάσματα, αποφυγή της «μεγάλης μάχης».  Ήταν στρατηγική φθοράς και εξάντλησης.

Στρατηγική απέναντι στον Ιμπραήμ: «Να μην έχει πού να σταθεί». Ο Ιμπραήμ ήθελε να καταλάβει πόλεις, να ελέγξει κάμπους, να επιβάλει προσκύνημα στην Πελοπόννησο.  Ο Κολοκοτρώνης απάντησε με τρεις κινήσεις άδειασμα χωριών, κρύψιμο τροφίμων μεταφορά πληθυσμών στα βουνά. Έτσι, από όπου περνούσε ο Ιμπραήμ έβρισκε καμένο και έρημο χώρο

Πολιτική στρατηγική: Ο Κολοκοτρώνης ως «ρυθμιστής»· είχε τη σπάνια ικανότητα  να συνδέει στρατιωτική και πολιτική στρατηγική. Έχοντας στρατηγικό στόχο συμμαχούσε με βάση την ανάγκη, όχι την ιδεολογία· συνεργάστηκε με προκρίτους όταν χρειαζόταν, με νησιώτες, με Φαναριώτες -δεν επέλεγε «στρατόπεδο». Αντιλαμβανόταν το εσωτερικό και το διεθνές περιβάλλον. Δηλαδή, ότι  η Επανάσταση δεν θα μπορούσε να επικρατήσει χωρίς εξωτερική βοήθεια, και ότι οι χριστιανικές μεγάλες ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες (Ρωσίας, Γαλλίας, Αγγλίας) θα συνδράμουν στρατιωτικά αν και εφόσον ο Αγώνας αντέξει. Άρα, η στρατηγική του ήταν να κρατήσει τον Αγώνα ζωντανό μέχρι την ευρωπαϊκή παρέμβαση.

Ψυχολογική στρατηγική: Ηγεσία σε συνθήκες κατάρρευσης. Ο Κολοκοτρώνης διέθετε εξαιρετική κατανόηση της ψυχικής κατάστασης των μαζών. Με το στρατηγικό μήνυμα «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους»  ενοχοποιούσε το οθωμανικό προσκύνημα. Επανέφερε την πειθαρχία με τη στοχοποίηση, όχι απλών χωρικών, αλλά προσκυνημένων οπλαρχηγών. Με τη σωστή διαχείριση φόβου, αντί να τιμωρεί μαζικά, επέλεγε χειρουργικά χτυπήματα για να αποτρέψει την κατάρρευση του Αγώνα χωρίς να προκαλέσει εξέγερση εναντίον του. Παράλληλα με τη συνεχή  παρουσία του στα βουνά, ενίσχυε το ηθικό των Ελλήνων,  παρουσία που λειτουργούσε και ως σύμβολο συνέχειας.  Επιπλέον δημιούργησε το αφήγημα που λειτουργούσε ως ψυχικό ανάχωμα στους απελπισμένους τότε χριστιανούς: «Ο Θεός υπέγραψε την ελευθερία της Ελλάδος και δεν παίρνει την υπογραφή Του πίσω». 

Η φράση «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους» 

πέρασε στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων 

ως κάλεσμα αντίστασης στη προδοσία ή/και την υποταγή

Ο όρος «προσκυνοχάρτια» συνδέεται άμεσα με την κρίσιμη στιγμή του Αγώνα (1825-1827), όταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αντέδρασε αποφασιστικά στο μαζικό «προσκύνημα» προς τον Ιμπραήμ Πασά.

        Τα «προσκυνοχάρτια» ήταν έγγραφα υποταγής που ζητούσε ο Ιμπραήμ από τα χωριά της Πελοποννήσου (1825-1827). Έλληνες χωρικοί και οπλαρχηγοί υπέγραφαν δηλώνοντας, με αυτόν τον τρόπο, πίστη στον μουσουλμάνο Ιμπραήμ για να γλιτώσουν από τη μανία του. Όποιος υπέγραφε, θεωρούνταν προσκυνημένος και λάμβανε προσωρινή προστασία από τις αιγυπτιακές δυνάμεις. Η πρακτική εξαπλώθηκε γρήγορα, ιδιαίτερα μετά την πτώση και την Έξοδο του Μεσολογγίου (10 Απριλίου 1826), και την έλλειψη οργανωμένης ελληνικής άμυνας στη Βόρεια Πελοπόννησο.

        Ο Κολοκοτρώνης εκτιμώντας ότι το «προσκύνημα» (παράδοση στην πραγματικότητα) απειλούσε να καταστρέψει την Επανάσταση, δημιούργησε ψυχολογικό πόλεμο («φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους») στους Έλληνες, κόντρα στην ψυχολογική πίεση-φόβο που τους ασκούσε ο Ιμπράημ.  Έστειλε επιστολές σε χωριά και οπλαρχηγούς, δηλώνοντας ότι όποιος δεν επιστρέψει στον Αγώνα και συνεχίσει να συνεργάζεται με τον Ιμπραήμ θα αντιμετωπίσει «φωτιά και τσεκούρι». Η φράση καταγράφεται ήδη από το 1822 και επανεμφανίζεται το 1826, όταν η κατάσταση ήταν δραματική. Με εντολή του Κολοκοτρώνη, ο Δημήτρης Νενέκος, ο οποίος είχε προσκυνήσει και πολεμούσε πλέον στο πλευρό του Ιμπραήμ, εκτελέστηκε από τον Σαγιά, γεγονός που διέλυσε το κύμα προσκυνημάτων και αναζωπύρωσε την αντίσταση των Ελλήνων.

Η σκέψη του Κολοκοτρώνη συνομιλεί 

με αυτήν του Clausewitz, του Sun Tzu 

και τη σύγχρονη θεωρία ασύμμετρης δράσης

Παρ' όλο που δεν είχε διαβάσει τις θεωρίες τους λειτουργούσε με αρχές που σήμερα θεωρούνται κλασικές.

Κολοκοτρώνης & Clausewitz

Κεντρική ιδέα: ο πόλεμος ως πολιτική με άλλα μέσα.
Ο Clausewitz υποστηρίζει ότι ο πόλεμος είναι συνέχεια της πολιτικής. Ο Κολοκοτρώνης το εφαρμόζει έμπρακτα αφού συνδέει στρατιωτικές κινήσεις με πολιτικούς στόχους· στόχος του δεν ήταν «να νικήσει τον Ιμπραήμ», αλλά να κρατήσει τον Αγώνα ζωντανό μέχρι την επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων.
Το ηθικό ως αποφασιστικός παράγοντα: Clausewitz: «Το ηθικό είναι στο υλικό όπως τρία προς ένα». Κολοκοτρώνης: «Ο Θεός υπέγραψε την ελευθερία της Ελλάδος…».
Ο χρόνος ως στρατηγικό όπλο: Clausewitz: η φθορά και η αντοχή είναι μορφές ισχύος. Κολοκοτρώνης: «Αν κρατήσουμε, θα σωθούμε».
Σύγκλιση: Και οι δύο βλέπουν τον πόλεμο ως σύστημα όπου πολιτική, ηθικό και χρόνος είναι πιο κρίσιμα από την αριθμητική ισχύ.

Κολοκοτρώνης & Sun Tzu

Η Ελλάδα στην τελευταία παγετώδη περίοδο (LGM, ~20.000 χρόνια πριν)

 Η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερη. Αυτό και μόνο αλλάζει τα πάντα.

1. Το Αιγαίο δεν ήταν θάλασσα αλλά μια τεράστια πεδιάδα.
Ουσιαστικά το Αιγαίο ήταν μια μεγάλη ενιαία χώρα. Η σημερινή θάλασσα μεταξύ Κυκλάδων, Εύβοιας, Αττικής και Μικράς Ασίας ήταν ξηρά. Οι Κυκλάδες σχημάτιζαν ένα ενιαίο μεγάλο νησί-χερσόνησο, το λεγόμενο “Κυκλαδικό Πλατώ”. Η Εύβοια ήταν ενωμένη με τη Στερεά Ελλάδα. Η Χίος, η Λέσβος και η Σάμος ήταν χερσαίες προεξοχές της Ανατολίας.
2. Η Πελοπόννησος ήταν μεγαλύτερη και ενωμένη με την Αττική. Ο Ισθμός της Κορίνθου ήταν πολύ πιο πλατύς. Η Αργολίδα και η Λακωνία είχαν εκτεταμένες παράκτιες πεδιάδες. Η Μεσσηνία είχε διπλάσιο μέγεθος λόγω υποχώρησης της θάλασσας.
3. Η Κρήτη ήταν μεγαλύτερη και πιο κοντά στην ηπειρωτική Ελλάδα. Η απόσταση Κρήτης-Πελοποννήσου ήταν μικρότερη κατά ~40%. Τεράστιες εκτάσεις γύρω από τη Σητεία, την Ιεράπετρα και τα Χανιά ήταν στεριά. Η Κρήτη είχε πολύ μεγαλύτερη βόρεια ακτογραμμή.
4. Το Ιόνιο Πέλαγος είχε πολύ περισσότερη ξηρά. Η Κέρκυρα ήταν ενωμένη με την Ήπειρο. Η Λευκάδα ήταν πλήρως ενωμένη με την Αιτωλοακαρνανία. Η Ζάκυνθος και η Κεφαλονιά είχαν εκτεταμένες πεδιάδες προς τα δυτικά.
5. Η Θράκη και η Μακεδονία είχαν τεράστιες πεδιάδες. Ο Θερμαϊκός κόλπος ήταν ξηρά. Η Χαλκιδική είχε πολύ μεγαλύτερη έκταση. Η Ροδόπη και ο Έβρος είχαν εκτεταμένες πεδιάδες που σήμερα είναι βυθισμένες.
 
Κλιματικά χαρακτηριστικά της Ελλάδας. Η θερμοκρασία: 5-8°C χαμηλότερη από σήμερα. Χειμώνες: πολύ πιο ψυχροί, με χιόνια σε χαμηλά υψόμετρα. Καλοκαίρια: δροσερά, σαν σημερινή Κεντρική Ευρώπη. Βλάστηση: δάση κωνοφόρων σε όλη τη χώρα, λιγότερη μεσογειακή βλάστηση, ελιές και αμπέλια σχεδόν εξαφανισμένα. Υδρολογία: λιγότερες βροχές, περισσότερη σκόνη, ισχυροί βόρειοι άνεμοι.
 
Ο ελλαδικός χώρος ήταν συνεχώς κατοικημένος με ανθρώπους που προσαρμόστηκαν στις ψυχρές συνθήκες και εκμεταλλεύτηκαν το πλούσιο περιβάλλον. Υπάρχουν πολύ ισχυρές ενδείξεις ανθρώπινης παρουσίας στον ελλαδικό χώρο κατά τον Last Glacial Maximum, τον Τελευταίο Μέγιστο Παγετώνα  περίπου 26.000-19.000 χρόνια πριν. Αλλά και ευρήματα ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως εργαλεία, οστά, καταυλισμοί και σπηλαιώδεις θέσεις που μαρτυρούν συνεχή κατοίκηση. Η Ελλάδα ήταν κατοικημένη ακόμη και όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερη και το Αιγαίο ήταν μια τεράστια πεδιάδα.

 
Ποιοι άνθρωποι ζούσαν τότε στην Ελλάδα 

Κατά την τελευταία παγετώδη περίοδο επειδή το Αιγαίο ήταν πεδιάδα οι άνθρωποι κινούνταν πεζή σε περιοχές που σήμερα είναι θάλασσα. Υπήρχαν ποτάμια, λίμνες, εκτεταμένες πεδιάδες, μεγάλα κοπάδια ζώων. Στον ελλαδικός χώρος κατοικούσαν οι Homo Sapiens (ο έμφρων ή σοφός άνθρωπος, δηλ. ο σύγχρονος άνθρωπος). Πιθανότατα οργανώνονταν σε μικτές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, και διέθεταν πολιτισμικά στοιχεία του Ανώτερου Παλαιολιθικού. Οι Neanderthals είχαν ήδη εξαφανιστεί από την περιοχή πριν από ~40.000 χρόνια.

Πού ακριβώς βρίσκονται τα ευρήματα;
Σπήλαιο Φράγχθι (Αργολίδα). Ένα από τα σημαντικότερα σπήλαια της Ευρώπης, που κατοικήθηκε πριν από 35.000-11.000 χρόνια. Τα ευρήματα είναι λίθινα εργαλεία, οστά ζώων, ίχνη φωτιάς, πρώιμη αλιεία, πρώιμη συλλογή οστράκων. Το Φράγχθι ήταν κατοικημένο καθ’ όλη τη διάρκεια της παγετώδους περιόδου.
Θεόπετρα (Καλαμπάκα). Κατοικήθηκε πριν από 135.000-4.000 χρόνια. Τα ευρήματα είναι αποτυπώματα ανθρώπινων ποδιών, εργαλεία, οστά, ίχνη καταυλισμών. Η Θεόπετρα δείχνει συνεχή ανθρώπινη παρουσία ακόμη και στις πιο ψυχρές φάσεις.
Σπήλαιο Κλεισούρας (Αργολίδα). Κατοικήθηκε πριν από 30.000-12.000 χρόνια πριν. Τα ευρήματα είναι μικρολιθικά εργαλεία, οστά θηραμάτων, ίχνη επεξεργασίας τροφής.
Περιοχή Ιωαννίνων - Αχελώου - Πίνδου. Έχουν ανακαλυφθεί ανοιχτοί καταυλισμοί κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Τα ευρήματα είναι λεπίδες, αιχμές, εργαλεία από πυριτόλιθο.
Πελοπόννησος-Μάνη. Έχουν ανακαλυφθεί σπήλαια με κατοίκηση από 40.000 έως 10.000 χρόνια πριν, τα οποία έχουν εντοπιστεί στα Απήδημα Μάνης, Καλαμάκια Μάνης και στη Λακωνική ακτή (τότε ήταν πολύ πιο εκτεταμένη).