Αρχαιολογικές ανασκαφές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα

Ο Χαρίλαος Τρικούπης  (1832-1896) 'αντάλλαξε' την γαλλική υποστήριξη για την προσάρτηση εδαφών στην Ελλάδα με την παραχώρηση στη Γαλλία του δικαιώματος ανασκαφής στους Δελφούς -τον Ομφαλό της Γης.

Οι Γάλλοι ζητούσαν από χρόνια το αποκλειστικό δικαίωμα ανασκαφής στους Δελφούς. Η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών (ιδρύθηκε το 1846) είχε θέσει ως στόχο την πλήρη ανασκαφή του ιερού των Δελφών, την αποκλειστικότητα των εργασιών και την απομάκρυνση του χωριού Καστρί. Η Ελλάδα δίσταζε, γιατί η μετακίνηση του χωριού ήταν δύσκολη και δαπανηρή επιπλέον υπήρχε φόβος «ξένης κυριαρχίας» σε εμβληματικό χώρο.

        Δεν υπάρχει επίσημο έγγραφο είναι όμως σαφές ότι η ανταλλαγή αναπτύχθηκε στο πλαίσιο των αμοιβαίων εξυπηρετήσεων, της διπλωματικής συμμαχίας της Ελλάδας που χρειαζόταν τη Γαλλία για την εδαφική της επέκταση με τη Γαλλία που χρειαζόταν την Ελλάδα για να αποκτήσει πρόσβαση σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του κόσμου. Ο Τρικούπης αξιοποίησε το ζήτημα των Δελφών με εξαιρετική διπλωματία.

Η Γαλλία ήταν η μόνη Μεγάλη Δύναμη που στήριξε σταθερά την ελληνική διεκδίκηση της Θεσσαλίας. Στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων μετά το Συνέδριο του Βερολίνου το 1878, η Γαλλία υποστήριξε την ελληνική θέση για σύνορα μέχρι τον ποταμό Πηνειό, άσκησε πίεση στην στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και λειτούργησε ως αντίβαρο στην πιο επιφυλακτική Βρετανία απέναντι στις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις. Έτσι, λοιπόν, η Ελλάδα προσάρτησε την περιφέρεια της Θεσσαλίας και τον νομό Άρτας με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης το 1881 και η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή μετά την επίσημη παραχώρηση του δικαιώματος το 1891-1903 πραγματοποίησε την «Μεγάλη Ανασκαφή» στους Δελφούς, ένα από τα μεγαλύτερα αρχαιολογικά έργα της εποχής.

 

Πώς οι ανασκαφές έγιναν εργαλείο διεθνούς πολιτικής

Στα τέλη του 19ου αιώνα η Ευρώπη ζούσε μια «αρχαιολογική διπλωματία». Οι Μεγάλες Δυνάμεις ανταγωνίζονταν για το ποια θα «κατακτήσει» τα μεγάλα ιερά της Αρχαιότητας. Η κατοχή ή η ανασκαφή ενός μεγάλου αρχαιολογικού χώρου ενίσχυε το διεθνές κύρος ενός κράτους, λειτουργούσε ως απόδειξη πολιτισμικής ανωτερότητας και παρήγαγε τεράστιο συμβολικό κεφάλαιο. 

Η Ελλάδα αξιοποίησε την Αρχαιότητα ως διαπραγματευτικό όπλο. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος δεν είχε στρατιωτική ισχύ, ήταν όμως ο μοναδικός κληρονόμος της αρχαίας κληρονομιάς. Η παραχώρηση δικαιωμάτων ανασκαφής δημιουργούσε συμμαχίες, εξασφάλιζε διπλωματική υποστήριξη και ενίσχυε τη διεθνή θέση της χώρας.

           Η Γαλλία επιδίωκε τους Δελφούς ως σύμβολο πολιτισμικής ηγεμονίας, ως μέσο ενίσχυσης της πολιτισμικής της επιρροής στην Ανατολική Μεσόγειο και προβολής της γαλλικής επιστήμης και ως αντίβαρο στη γερμανική αρχαιολογική δόξα και ισχύ λόγω των ανασκαφών την στην αρχαία Ολυμπία. Η Γαλλία ασκούσε πολιτισμική επιρροή μέσω εκπαίδευσης και γαλλικής γλώσσας.

            Οι συστηματικές ανασκαφές στην Αρχαία Ολυμπία, έναν από τους σπουδαιότερους αρχαιολογικούς χώρους παγκοσμίως, ξεκίνησαν από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο (1875-1881), που αποκάλυψαν την κοιτίδα των Ολυμπιακών Αγώνων και το ιερό της Άλτεως. Σημαντικά ευρήματα είναι: η Νίκη του Παιωνίου, ο Ερμής του Πραξιτέλους, ναός του Διός. Η μεγάλη ανασκαφή της Ολυμπίας ανέδειξε τη γερμανική επιστημονική υπεροχή, δημιούργησε δεσμούς ανάμεσα σε Γερμανούς και Έλληνες αρχαιολόγους, ενίσχυσε την παρουσία της γερμανικής μεθοδολογίας στην ελληνική εκπαίδευση. Η Ολυμπία έγινε σύμβολο γερμανικής επιστημονικής ισχύος.

          Το Ηνωμένο Βασίλειο είχε αποκτήσει πρόσβαση και μελέτη σε σημαντικές θέσεις, αλλά χωρίς αποκλειστικότητα. Τις μεγάλες αρπαγές, άλλωστε, τις είχε κάνει νωρίτερα στον Παρθενώνα, στην αρχαία Φιγάλεια (πόλη της αρχαίας Αρκαδίας, στην επικράτεια της οποίας βρισκόταν ο ναός του Επικούριου Απόλλωνα). Η Βρετανία δεν έλαβε «μεγάλο» νέο χώρο, διατήρησε, όμως, πολιτισμική επιρροή μέσω μουσείων, εκπαίδευσης και εμπορίου.

Η ιταλική αρχαιολογία λειτουργούσε περισσότερο ως εργαλείο αποικιακής πολιτικής, με ανταγωνιστική επιρροή στα Βαλκάνια και στο Αιγαίο. Η Ιταλία πραγματοποίησε ανασκαφές στα Δωδεκάνησα (μετά το 1912, εκτός ελληνικού κράτους τότε).

Στέλιος Καζαντζίδης ...σκοτώνουν την αγάπη πριν το τέρμα

Ποντιακός στίχος

29/08/1931

14/9/2001

Διαχρονικά τραγούδια 

Ο ανήμπορος, 1988

Ανήμπορος τις νύχτες φτερουγίζεις

με το μυαλό σου σ’ άλλες εποχές,
τριαντάφυλλο στον κόσμο που σαπίζεις
για να πληρώνεις ξένες ενοχές.
 
Σκοτώνουν την αγάπη πριν το τέρμα,
το μίσος κυβερνάει και το ψέμα.
 
Στους δρόμους της ζωής σου ταξιδεύεις
και ψάχνεις για καινούριους ουρανούς.
Τα χνάρια σου χαθήκαν, κινδυνεύεις,
εδώ δεν αγαπούν τους ταπεινούς.
 
 
Μουσική: Σούκας Τάκης
Στίχοι: Αξιώτης Άγγελος

Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, η δράση της στην Κατοχή

με ρωτούν για την Ελένη,
μουσική: Χατζιδάκις

.

Η Ελένη Γλύκατζη -Αρβελέρ (Helene Glykatzi Ahrweiler) η ιστορικός που συνέδεσε τη βυζαντινή ιστορία με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ταυτότητα και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ακαδημαϊκή ζωή

[...] Μια μέρα φτάνει στο γραφείο της ένα ιδιόχειρο γράμμα. «Εσύ έγινες σπουδαία, κι εγώ ένα σοβαρός αρχιτέκτονας». Ήταν ο συμμαθητής της στο Δημοτικό που είχε ένα μολύβι με χρώματα, αυτό που εκείνη το ζήλευε. Τόσο που το ζήλευε αυτό το μολύβι και στεναχωριόταν που δεν το απέκτησε ποτέ, που στο γραφείο της στη Σορβόννη και στο σπίτι είχε κουτά με πάνω από εξακόσια μολύβια!

Η Ελένη Γλύκατζη, μαθήτρια Γυμνασίου, ενεργό μέλος της ΕΠΟΝ στη Αντίσταση […] Μετά τις εξετάσεις του Γυμνασίου την συνέλαβαν. Την ανέκρινε «ένας από τους μεγαλύτερους καθοδηγητές του ΕΑΜ», θα πει, «που ήταν διπλός» και το διαπίστωσε επιτόπου. Κανένας, λοιπόν, δεν ήξερε ότι εκείνη την μέρα της είπαν «Φύγε», κι όταν πράγματι ξέφυγε από τον ορίζοντά τους, συνάντησε στην Φρύνης τη μητέρα της ‒που την νόμιζε χαμένη.
[…] Αυτό που είμαι το οφείλω στην Κατοχή και στην Αντίσταση. Ήξερα ότι έχω ένα μικρό χαρτάκι, ένα σκονάκι για να τα συνοψίσω όλα ‒συνήθισα να γράφω με μικρά γράμματα. Στα Δεκεμβριανά ήμουν στην ΕΠΟΝ, αλλά είδα με αγωνία να σκοτώνοντας για το τίποτα. Είδα το παραστράτημα.
            Δεν ξεχνά περιστατικά όπως ότι στα Δεκεμβριανά, για να ξεφύγει μια μέρα από την διαδήλωση και τα αστυνομικά πυρά, γύρισε στο σπίτι από Κουκάκι και Μετς, κι αμέσως μετά έφυγε για το βουνό με τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Χρήστο Πασσαλάρη που ήταν καθοδηγητής της. «Μεγάλωσα στον δρόμο», έχει πει «στον μεγάλο κόσμο, σε ένα σπίτι προσφυγικό αλλά παρέα με την Ακρόπολη ‒ξέρει κανείς τι σημαίνει αυτό; Τη μέρα λοιπόν που φύγαμε στο βουνό, εγώ κρατούσα κάποια μποτάκια στο χέρι, για τον δρόμο, και ο Μάνος ήταν τυλιγμένος με μια κουβέρτα».
        […] Ο Μεσοπόλεμος, η Κατοχή, η Αντίσταση, οι προδοσίες, η πείνα, την καθορίζουν. «Το φάσμα της πείνας που έχω κρατήσει μέσα από την Κατοχή», λέει «είναι αυτό που με κάνει να καταλαβαίνω την αδυναμία, την φτώχεια των ανθρώπων. Με φοβίζει ακόμη να πετάξω κάτι το φαγώσιμο», δεν το μπορώ».
        «… όταν αγωνίζεσαι για να σταθείς στα πόδια σου και είτε σε συλλαμβάνουν είτε σε καταδίδουν φίλοι σου, τότε πρέπει να υπάρχει κάτι που θα σε στηρίξει ώστε να βγεις από όλα αυτά. Σ' εμένα, λοιπόν, μέτρησαν όσα μου έλεγαν η μάνα μου και ο πατέρας μου ‒τα βασικά τους λόγια έγιναν οι πυλώνες μου· με αυτά έζησα και προχώρησα. Ξέρω τη θέση μου καλά». Με πρόσωπο σπαθί, τα λόγια του πατέρα της.

[…] Γεννήθηκε στις 29 Αυγούστου 1926 στον Βύρωνα, στα σπίτια των «προσφήγκων» όπως τα έλεγαν οι γείτονες. […] «Ο Βύρωνας χτίστηκε μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, αφηγείται, όταν ο ελληνισμός της Μικράς Ασίας, μετά από τα όνειρα που έζησε σαν έφτασε ο Ελληνικός Στρατός στην Ιωνία και έπειτα, αναγκάστηκε καταδιωγμένος να καταφύγει στην χώρα που ήταν πραγματικά δική του. Είχα τύχη, για να ζήσω αυτά που έζησα».
        Το 1945 εισήχθη στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας, δέκατη τρίτη στην Αρχαιολογία. […] Σε ένα μάθημά του ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Οικονόμου της λέει: «Βρε Γλύκατζη, όλοι εδώ δεν έχουν ανάγκη να δουλέψουν ‒εσύ έχεις. Γιατί ήρθες εδώ και δεν πήγες στη Φιλοσοφία;». Κι εκείνη του απαντά: «Ακούστε, κύριε καθηγητά, εγώ στη ζωή θα κάνω αυτό που μου αρέσει και αυτό που θέλω. Τώρα, σχετικά με το πώς θα βγάλω τα χρήματα που μου χρειάζονται για να ζήσω, σας διαβεβαιώ ότι θα πουλώ λεμόνια στο κέντρο της Αθήνας» ‒ξεσηκώθηκε όλη η αίθουσα.

από το βιβλίο της ΠΟΣΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ; εκδ. Gutenberg, 2016

👉Όλα τα παιδιά έρχονται στη Σορβόννη για να μάθουν… πλην των Ελλήνων που έρχονται να τα μάθουν όλα σε όλους. (έλεγε σε συνεντεύξεις)