Συνθήκη της Λωζάννης, 1923

Η Συνθήκη υπογράφηκε στις 24 Ιουλίου 1923 στη Λωζάννη της Ελβετίας (Treaty of Lausanne 1923) στην οποία συμμετείχαν: Τουρκία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, Ιταλία, Ιαπωνία, Ελλάδα, Ρουμανία, Βασίλειο Σέρβων–Κροατών–Σλοβένων. Αυτή η διεθνής συμφωνία καθόρισε τα σύνορα της σύγχρονης Τουρκίας όπως τα διαμόρφωσε ο πόλεμος ανεξαρτησίας της. Αντικατέστησε τη Συνθήκη των Σεβρών, η οποία δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Αναγνώρισε την κυριαρχία της Τουρκίας (η οποία παραιτήθηκε από κάθε διεκδίκηση στις πρώην αραβικές επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας). Ρύθμισε εδαφικά ζητήματα με Ελλάδα και άλλες χώρες (π.χ., οι προβλέψεις για Αρμενία και για Κουρδιστάν εξαφανίστηκαν στη Λωζάννη). Καθόρισε το καθεστώς των Στενών, αναγνώρισε ρητά την ελληνική κυριαρχία στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου.

 Ρυθμίσεις
- Ελλάδα: Η Τουρκία αναγνώρισε την ελληνική κυριαρχία στα νησιά του Αιγαίου (πλην Ίμβρου, Τενέδου και Λαγουσών). Η Ελλάδα αναγνώρισε την τουρκική κυριαρχία και επέστρεψε στην Τουρκία την Ανατολική Θράκη και τη Σμύρνη (τις οποίες κατείχε σύμφωνα με τη Συνθήκη των Σεβρών). Προηγήθηκε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών (ελληνορθόδοξοι-μουσουλμάνοι), η οποία ρυθμίστηκε με ξεχωριστή συμφωνία. Καθορίστηκε η η ελληνική μειονότητα στην Κωνσταντινούπολη, Ίμβρο και Τένεδο και η μουσουλμανική μειονότητα στη Θράκη.

Συνθήκη του Μοντρέ, 1936

Η Συνθήκη του Μοντρέ (Treaty of Montreux) ή Σύμβαση του Μοντρέ σχετικά με το καθεστώς των Στενών (Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits) είναι μια από τις πιο σημαντικές διεθνείς συμφωνίες του 20ού αιώνα, γιατί καθορίζει μέχρι σήμερα το καθεστώς των Στενών του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων, που είναι η μόνη υδάτινη δίοδος από τη Μαύρη Θάλασσα προς τη Μεσόγειο. Η Συνθήκη υπογράφηκε στις 20 Ιουλίου 1936 στο Μοντρέ της Ελβετίας. Συμμετείχαν: Τουρκία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, ΕΣΣΔ, Ιαπωνία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ελλάδα, Γιουγκοσλαβία. Αντικατέστησε το καθεστώς των Στενών που είχε οριστεί στη Συνθήκη της Λωζάννης (1923) και ρύθμισε εκ νέου την παρουσία του ΝΑΤΟ και της Ρωσίας στην περιοχή.
        Η νέα συνθήκη χρειάστηκε επειδή η Συνθήκη της Λωζάννης (1923) είχε θέσει τα Στενά σε διεθνή επιτροπή και είχε επιβάλει αποστρατιωτικοποίηση. Η άνοδος του ναζισμού και η γενικότερη αστάθεια στην Ευρώπη, η ανάγκη της Τουρκίας να ελέγχει την άμυνά της, η επιθυμία των Μεγάλων Δυνάμεων για σταθερότητα στη Μαύρη Θάλασσα ώστε να διατηρηθεί η ισορροπία δυνάμεων οδήγησαν σε νέα διαπραγμάτευση.

Τα κύρια σημεία της Συνθήκης του Μοντρέ ήταν ο πλήρης έλεγχος των Στενών από την Τουρκία (με πρωθυπουργό τον Ισμέτ Ινονού), η οποία πέτυχε τεράστια διπλωματική νίκη για την Άγκυρα καθώς απέκτησε δικαίωμα στρατιωτικοποίησης των Στενών, δικαίωμα ελέγχου της ναυσιπλοΐας και δικαίωμα κλεισίματος των Στενών σε καιρό πολέμου.
        Σε καιρό πολέμου η Τουρκία μπορεί να κλείσει τα Στενά σε πολεμικά πλοία, να απαγορεύσει τη διέλευση πλοίων εμπόλεμων κρατών, να επιτρέψει διέλευση μόνο σε πλοία που επιστρέφουν στις βάσεις τους, όρος που δίνει στην Τουρκία τεράστια γεωπολιτική ισχύ. Σε καιρό ειρήνης τα εμπορικά πλοία όλων των κρατών έχουν ελεύθερη διέλευση, χωρίς περιορισμούς μεγέθους ή φορτίου, με ορισμένες τεχνικές προϋποθέσεις (π.χ. υγειονομικοί έλεγχοι).

Το πιο κρίσιμο σημείο της Συνθήκης αφορά τους περιορισμούς για τα πολεμικά πλοία μη παράκτιων κρατών της Μαύρης Θάλασσας.
        Για κράτη εκτός Μαύρης Θάλασσας (π.χ. ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο) ισχύουν: περιορισμός στον αριθμό και τον συνολικό τόνο των πλοίων, περιορισμός στη διάρκεια παραμονής (μέχρι 21 ημέρες), απαγόρευση διέλευσης μεγάλων πολεμικών πλοίων (π.χ. αεροπλανοφόρα). Για κράτη της Μαύρης Θάλασσας (π.χ. Ρωσία, Ουκρανία) ισχύουν: πολύ πιο χαλαροί περιορισμοί, δυνατότητα διέλευσης μεγαλύτερων πλοίων, δικαίωμα επιστροφής στόλου στις βάσεις του σε καιρό πολέμου

Για την Τουρκία είναι θεμέλιο της στρατηγικής της. Έχει τον έλεγχο σε έναν από τους πιο κρίσιμους θαλάσσιους διαδρόμους του κόσμου, τον ρόλο «ρυθμιστή» ανάμεσα σε ΝΑΤΟ και Ρωσία και διπλωματικό βάρος σε κάθε κρίση στη Μαύρη Θάλασσα.
Για τη Ρωσία είναι ζωτικής σημασίας. Περιορίζει την παρουσία του ΝΑΤΟ στη Μαύρη Θάλασσα.

Για το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ είναι περιοριστική. Η Συνθήκη δεν επιτρέπει μόνιμη παρουσία μεγάλων ναυτικών δυνάμεων (π.χ. ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο) στη Μαύρη Θάλασσα. Ρύθμιση που μειώνει την πιθανότητα μεγάλων συγκρούσεων κοντά στο Αιγαίο.
Για την Ελλάδα η διατήρηση σταθερότητας και ασφάλειας των Στενών εξυπηρετεί τα συμφέροντά της. Ως ναυτιλιακή δύναμη ωφελείται από την ελεύθερη διέλευση των εμπορικών πλοίων (για εμπόριο, ενέργεια, στρατηγική πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα). Συμμετείχε επίσημα στη διαμόρφωση του νέου καθεστώτος των Στενών, αναγνώρισε τον πλήρη έλεγχό τους από την Τουρκία. Αποδέχθηκε τους περιορισμούς για τα πολεμικά πλοία στη Μαύρη Θάλασσα, ρύθμιση που μείωνε την πιθανότητα διεθνούς σύγκρουσης στα Στενά, κάτι κρίσιμο για την Ελλάδα.
            Αν και ο ρόλος της Ελλάδας ήταν μικρός, σε σχέση με αυτόν των Μεγάλων Δυνάμεων, η παρουσία της έδινε νομιμοποίηση στη νέα συμφωνία, ειδικά επειδή ήταν παράκτιο κράτος του Αιγαίου. Το 1936 η Ελλάδα, με πρωθυπουργό τον Ιωάννη Μεταξά, ήταν υποστηρικτική προς τη Συνθήκη (μολονότι παρέχει στρατηγικά πλεονεκτήματα στην Τουρκία), καθώς επεδίωκε βελτίωση των φιλοτουρκικών σχέσεων ‒μέρος της πολιτικής η οποία είναι ευθυγραμμισμένη με το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας, το 1930.

Στρατιωτικοποίηση νησιών Αιγαίου
Κατά την ελληνική θέση το Μοντρέ κατήργησε τη Σύμβαση της Λωζάννης για τα Στενά. Η Λήμνος και η Σαμοθράκη είχαν αποστρατιωτικοποιηθεί με τη Λωζάννη, όμως, η νέα συνθήκη δεν επανέλαβε τις διατάξεις αποστρατιωτικοποίησης. Άρα, σύμφωνα με την ελληνική θέση, η αποστρατιωτικοποίηση έπαψε να ισχύει για Λήμνο και Σαμοθράκη από το 1936.

          Αντιθέτως η Τουρκία ισχυρίζεται ότι η Λωζάννη εξακολουθεί να ισχύει για τα νησιά, ότι το Μοντρέ αφορά μόνο τα Στενά και ότι η στρατιωτικοποίηση παραβιάζει διεθνείς συνθήκες. Ωστόσο, η Τουρκία δεν εφαρμόζει τις δικές της υποχρεώσεις αποστρατιωτικοποίησης σε Ίμβρο και Τένεδο.

🔗Συνθήκη της Λωζάννης