🚋
Το «πρόβλημα του τρόλεϊ» είναι ένα από τα πιο διάσημα και προκλητικά νοητικά πειράματα στην Ηθική φιλοσοφία. Χρησιμοποιείται για να εξετάσει πώς παίρνουν οι άνθρωποι ηθικές αποφάσεις, ειδικά όταν πρέπει να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο κακά.
Φαντάσου ότι ένα τρόλεϊ (τραμ) έχει ξεφύγει από τον έλεγχο και κατευθύνεται προς πέντε ανθρώπους που είναι δεμένοι στις ράγες. Αν δεν κάνεις τίποτα, θα σκοτωθούν. Εσύ βρίσκεσαι δίπλα σε έναν μοχλό. Αν τραβήξεις τον μοχλό, το τρόλεϊ θα αλλάξει ράγα και θα σκοτώσει έναν άνθρωπο που βρίσκεται στη δεύτερη γραμμή.
• Να μην αγγίξεις τον μοχλό → πεθαίνουν 5
• Να τραβήξεις τον μοχλό → πεθαίνει 1
Και τα δύο είναι ηθικά
προβληματικά. Αλλά ποιο είναι το «σωστό»;
Αυτό το σενάριο αποκαλύπτει δύο μεγάλες ηθικές προσεγγίσεις:
1. Ωφελιμισμός
(utilitarianism)
Ο ωφελιμιστής λέει ότι «Πρέπει να κάνεις ό,τι φέρνει το
μεγαλύτερο καλό για τους περισσότερους».
Άρα, τραβάς
τον μοχλό, σώζεις 5 αλλά θυσιάζεις 1.
Η πράξη κρίνεται από το
αποτέλεσμα.
2. Δεοντολογία
(deontology)
Ο δεοντολόγος
λέει ότι «Δεν επιτρέπεται να κάνεις κάτι που σκοτώνει έναν αθώο, ακόμη κι αν το
αποτέλεσμα είναι καλύτερο».
Άρα, δεν τραβάς
τον μοχλό, δεν “επιλέγεις” ποιος θα πεθάνει, δεν γίνεσαι εσύ η αιτία του
θανάτου.
Η
πράξη κρίνεται από την ηθική αρχή, όχι από το αποτέλεσμα.
Το πρόβλημα του τρόλεϊ είναι σημαντικό, δεν είναι απλώς φιλοσοφικό παιχνίδι. Σήμερα χρησιμοποιείται στην ηθική της τεχνητής νοημοσύνης (π.χ. αυτοκίνητα χωρίς οδηγό), στην ιατρική ηθική (προτεραιότητες σε ΜΕΘ), στη στρατιωτική ηθική, στην ηθική της τεχνολογίας, στην ψυχολογία αποφάσεων.
Υπάρχουν
παραλλαγές που δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο το πρόβλημα, και πολλές εκδοχές
που κάνουν την απόφαση πιο δύσκολη:
