Αρχαιολογικές ανασκαφές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα

Ο Χαρίλαος Τρικούπης  (1832-1896) 'αντάλλαξε' την γαλλική υποστήριξη για την προσάρτηση εδαφών στην Ελλάδα με την παραχώρηση στη Γαλλία του δικαιώματος ανασκαφής στους Δελφούς -τον Ομφαλό της Γης.

Οι Γάλλοι ζητούσαν από χρόνια το αποκλειστικό δικαίωμα ανασκαφής στους Δελφούς. Η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών (ιδρύθηκε το 1846) είχε θέσει ως στόχο την πλήρη ανασκαφή του ιερού των Δελφών, την αποκλειστικότητα των εργασιών και την απομάκρυνση του χωριού Καστρί. Η Ελλάδα δίσταζε, γιατί η μετακίνηση του χωριού ήταν δύσκολη και δαπανηρή επιπλέον υπήρχε φόβος «ξένης κυριαρχίας» σε εμβληματικό χώρο.

        Δεν υπάρχει επίσημο έγγραφο είναι όμως σαφές ότι η ανταλλαγή αναπτύχθηκε στο πλαίσιο των αμοιβαίων εξυπηρετήσεων, της διπλωματικής συμμαχίας της Ελλάδας που χρειαζόταν τη Γαλλία για την εδαφική της επέκταση με τη Γαλλία που χρειαζόταν την Ελλάδα για να αποκτήσει πρόσβαση σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του κόσμου. Ο Τρικούπης αξιοποίησε το ζήτημα των Δελφών με εξαιρετική διπλωματία.

Η Γαλλία ήταν η μόνη Μεγάλη Δύναμη που στήριξε σταθερά την ελληνική διεκδίκηση της Θεσσαλίας. Στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων μετά το Συνέδριο του Βερολίνου το 1878, η Γαλλία υποστήριξε την ελληνική θέση για σύνορα μέχρι τον ποταμό Πηνειό, άσκησε πίεση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και λειτούργησε ως αντίβαρο στην πιο επιφυλακτική Βρετανία απέναντι στις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις. Έτσι, λοιπόν, η Ελλάδα προσάρτησε την περιφέρεια της Θεσσαλίας και τον νομό Άρτας με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης το 1881 και η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή, μετά την επίσημη παραχώρηση του δικαιώματος, το 1891-1903 πραγματοποίησε την «Μεγάλη Ανασκαφή» στους Δελφούς, ένα από τα μεγαλύτερα αρχαιολογικά έργα της εποχής.

 

Πώς οι ανασκαφές έγιναν εργαλείο διεθνούς πολιτικής

Στα τέλη του 19ου αιώνα η Ευρώπη ζούσε μια «αρχαιολογική διπλωματία». Οι Μεγάλες Δυνάμεις ανταγωνίζονταν για το ποια θα «κατακτήσει» τα μεγάλα ιερά της Αρχαιότητας. Η κατοχή ή η ανασκαφή ενός μεγάλου αρχαιολογικού χώρου ενίσχυε το διεθνές κύρος ενός κράτους, λειτουργούσε ως απόδειξη πολιτισμικής ανωτερότητας και παρήγαγε τεράστιο συμβολικό κεφάλαιο. 

Η Ελλάδα αξιοποίησε την Αρχαιότητα ως διαπραγματευτικό όπλο. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος δεν είχε στρατιωτική ισχύ, ήταν όμως ο μοναδικός κληρονόμος της αρχαίας κληρονομιάς. Η παραχώρηση δικαιωμάτων ανασκαφής δημιουργούσε συμμαχίες, εξασφάλιζε διπλωματική υποστήριξη και ενίσχυε τη διεθνή θέση της χώρας.

           Η Γαλλία επιδίωκε τους Δελφούς ως σύμβολο πολιτισμικής ηγεμονίας, ως μέσο ενίσχυσης της πολιτισμικής της επιρροής στην Ανατολική Μεσόγειο και προβολής της γαλλικής επιστήμης και ως αντίβαρο στη γερμανική αρχαιολογική δόξα και ισχύ λόγω των ανασκαφών την στην αρχαία Ολυμπία. Η Γαλλία ασκούσε πολιτισμική επιρροή μέσω εκπαίδευσης και γαλλικής γλώσσας.

            Οι συστηματικές ανασκαφές στην Αρχαία Ολυμπία, έναν από τους σπουδαιότερους αρχαιολογικούς χώρους παγκοσμίως, ξεκίνησαν από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο (1875-1881), που αποκάλυψαν την κοιτίδα των Ολυμπιακών Αγώνων και το ιερό της Άλτεως. Σημαντικά ευρήματα είναι: η Νίκη του Παιωνίου, ο Ερμής του Πραξιτέλους, ναός του Διός. Η μεγάλη ανασκαφή της Ολυμπίας ανέδειξε τη γερμανική επιστημονική υπεροχή, δημιούργησε δεσμούς ανάμεσα σε Γερμανούς και Έλληνες αρχαιολόγους, ενίσχυσε την παρουσία της γερμανικής μεθοδολογίας στην ελληνική εκπαίδευση. Η Ολυμπία έγινε σύμβολο γερμανικής επιστημονικής ισχύος.

          Το Ηνωμένο Βασίλειο είχε αποκτήσει πρόσβαση και μελέτη σε σημαντικές θέσεις, αλλά χωρίς αποκλειστικότητα. Τις μεγάλες αρπαγές, άλλωστε, τις είχε κάνει νωρίτερα στον Παρθενώνα, στην αρχαία Φιγάλεια (πόλη της αρχαίας Αρκαδίας, στην επικράτεια της οποίας βρισκόταν ο ναός του Επικούριου Απόλλωνα). Η Βρετανία δεν έλαβε «μεγάλο» νέο χώρο, διατήρησε, όμως, πολιτισμική επιρροή μέσω μουσείων, εκπαίδευσης και εμπορίου.

Η ιταλική αρχαιολογία λειτουργούσε περισσότερο ως εργαλείο αποικιακής πολιτικής, με ανταγωνιστική επιρροή στα Βαλκάνια και στο Αιγαίο. Η Ιταλία πραγματοποίησε ανασκαφές στα Δωδεκάνησα (μετά το 1912, εκτός ελληνικού κράτους τότε).

Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ, από τις σημαντικότερες μορφές της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής διανόησης, 1926-2026

✨ Η Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ υπήρξε η μεγαλύτερη Ελληνίδα βυζαντινολόγος της εποχής της, μια γέφυρα ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ευρώπη, μια εμβληματική μορφή της γυναικείας παρουσίας στην ακαδημαϊκή ηγεσία, μια φωνή κύρους για τον ελληνικό πολιτισμό και την ιστορική του συνέχεια.

Μια ζωή αφιερωμένη στη γνώση, τον ελληνισμό και την Ευρώπη

Γέννηση: Αθήνα, 29 Αυγούστου 1926, από οικογένεια μικρασιατών προσφύγων, στον Βύρωνα. Σπουδές: Ιστορία και Αρχαιολογία, ΕΚΠΑ· στη συνέχεια σπουδές στο Παρίσι (EPHE, Σορβόννη) όπου ολοκλήρωσε δύο διδακτορικά στη Ιστορία και στη Φιλολογία. Θάνατος: 16 Φεβρουαρίου 2026, σε ηλικία 99 ετών.
Ακαδημαϊκή πορεία
Η πορεία της είναι σχεδόν μυθική για τα ευρωπαϊκά ακαδημαϊκά δεδομένα. Ορόσημα:
· Ερευνήτρια στο CNRS (1955).
· Καθηγήτρια στη Σορβόννη (1967)
· Πρώτη γυναίκα στην ιστορία που έγινε Πρύτανης της Σορβόννης (1976–1981) — και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως σε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο
· Ρεκτόρισσα της Ακαδημίας των Παρισίων και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού (1982–1989)
· Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou (1989–1991)

Επιστημονικό έργο.

 Η Αρβελέρ υπήρξε κορυφαία βυζαντινολόγος, με έργο που επηρέασε βαθιά τη διεθνή έρευνα. Θεματικοί άξονες του έργου της: Διοίκηση και κοινωνία του Βυζαντίου. Βυζάντιο και θάλασσα. Σχέσεις Ανατολής–Δύσης. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα και ο ελληνισμός. Η συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού από την αρχαιότητα έως σήμερα. Το διδακτορικό της για τη διοίκηση της Μικράς Ασίας θεωρείται ορόσημο στη βυζαντινή ιστοριογραφία.

 

Διακρίσεις.

Η διεθνής αναγνώριση του έργου της είναι εντυπωσιακή: Μεγαλόσταυρος της Λεγεώνας της Τιμής (Γαλλία). Πλήθος ευρωπαϊκών παρασήμων και τιμητικών διακρίσεων. Επίτιμη διδάκτωρ πολλών πανεπιστημίων.

Η Αρβελέρ δεν ήταν μόνο ακαδημαϊκός· ήταν δημόσια διανοούμενη με παρεμβάσεις σε θέματα εθνικής ταυτότητας, παιδείας, ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, πολιτιστικής πολιτικής. Υπήρξε επίσης Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNICEF για την Ελλάδα .

Πώς η Αρβελέρ τοποθετείται μέσα στο πάνθεον των μεγάλων βυζαντινολόγων

Η συμβολή της Ελένης Γλύκατζη‑Αρβελέρ σε σχέση με τις τέσσερις μεγάλες μορφές της βυζαντινολογίας: Ostrogorsky, Kazhdan, Mango, Obolensky -καθένας εκπροσωπεί διαφορετική σχολή και μεθοδολογία.
        Επιστημολογική τομή της Αρβελέρ. Η Αρβελέρ εισήγαγε μια γεωπολιτική και διοικητική ανάγνωση του Βυζαντίου, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από την «αυτοκρατορία των μοναχών» σε μια κρατική, θαλάσσια, πολυεθνοτική δύναμη.
        Ανέδειξε το διοικητικό σύστημα ως κλειδί κατανόησης της βυζαντινής αντοχής. Έδωσε έμφαση στη Μικρά Ασία ως πυρήνα της αυτοκρατορίας. Ερμήνευσε το Βυζάντιο ως ευρωπαϊκή δύναμη, όχι ως ανατολικό κατάλοιπο. Συνέδεσε την Ιστορία με τη μακρά διάρκεια (Braudel), κάτι σπάνιο στη βυζαντινολογία.
        Η έννοια της “βυζαντινής θαλασσοκρατίας”. Ανέδειξε τον ρόλο της θάλασσας, των νησιών και των θαλάσσιων δρόμων ως θεμελιώδη για την επιβίωση της αυτοκρατορίας. Αυτό είναι κάτι που ούτε ο Ostrogorsky ούτε ο Mango είχαν αναπτύξει συστηματικά.
        Η Μικρά Ασία ως «καρδιά του Βυζαντίου». Το έργο της για τη διοίκηση της Μικράς Ασίας άλλαξε την κατανόηση της βυζαντινής αντοχής. Εδώ η συμβολή της είναι πρωτογενής και αναντικατάστατη.
       Η σύνδεση Βυζαντίου - Ευρώπης. Η Αρβελέρ ήταν από τις πρώτες που μίλησαν για το Βυζάντιο ως ευρωπαϊκό θεμέλιο, όχι ως ανατολική ιδιαιτερότητα. Αυτό την τοποθετεί σε διάλογο με τον Obolensky, αλλά με διαφορετικό προσανατολισμό.
      Η δημόσια ιστορία. Σε αντίθεση με τους άλλους, η Αρβελέρ είχε τεράστια επιρροή στη δημόσια σφαίρα. Έκανε το Βυζάντιο κατανοητό, οικείο και σύγχρονο.

Ostrogorsky έδωσε το κοινωνικό Βυζάντιο.
Mango έδωσε το πολιτισμικό Βυζάντιο.
Kazhdan έδωσε το καθημερινό Βυζάντιο.
Obolensky έδωσε το εξωστρεφές Βυζάντιο.
Η Αρβελέρ έδωσε το γεωπολιτικό και διοικητικό Βυζάντιο και το συνέδεσε με την Ευρώπη. Το δικό της, μοναδικό αποτύπωμα.

Πώς η Αρβελέρ επηρέασε τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα

Η Αρβελέρ δεν επηρέασε απλώς την ακαδημαϊκή βυζαντινολογία· επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, την ιστορική τους συνέχεια και τη θέση τους στην Ευρώπη.

        Επανεγγραφή του Βυζαντίου στη συλλογική μνήμη. Η Αρβελέρ συνέβαλε αποφασιστικά στο να πάψει το Βυζάντιο να θεωρείται σκοτεινή περίοδος, θεοκρατικό υπόλειμμα, «ανατολική» παρέκκλιση. Αντιθέτως, το ανέδειξε ως ευρωπαϊκή αυτοκρατορία, φορέα διοικητικής και πολιτικής καινοτομίας, κρίσιμο κρίκο της ελληνικής συνέχειας. Αυτό άλλαξε βαθιά τον τρόπο που οι Έλληνες βλέπουν την ιστορική τους διαδρομή.
        Η έννοια της ιστορικής συνέχειας. Η Αρβελέρ έδωσε ένα ισχυρό αφήγημα συνέχειας Αρχαιότητα → Βυζάντιο → Νεότερος Ελληνισμός. Όχι ως γραμμική εξέλιξη, αλλά ως πολιτισμική συνοχή. Αυτό ενίσχυσε την αυτοπεποίθηση της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας, ειδικά απέναντι σε δυτικές αφηγήσεις που υποτιμούσαν το Βυζάντιο.
        Η Ελλάδα ως μέρος της Ευρώπης -όχι περιφέρεια. Η Αρβελέρ υποστήριξε με συνέπεια ότι η Ευρώπη δεν νοείται χωρίς το Βυζάντιο, άρα ούτε χωρίς τον ελληνικό πολιτισμό. Με αυτόν τον τρόπο, η Ελλάδα δεν εμφανίζεται ως «αργοπορημένη» ή «ιδιόμορφη» ευρωπαϊκή χώρα, αλλά ως συνιδρυτική δύναμη της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Αυτό το αφήγημα επηρέασε την πολιτική σκέψη, την εκπαιδευτική πολιτική, τον δημόσιο λόγο.
        Η δημόσια ιστορία ως εργαλείο αυτογνωσίας. Η Αρβελέρ είχε μοναδική ικανότητα να μετατρέπει την επιστημονική γνώση σε δημόσιο λόγο, να εκλαϊκεύει την επιστήμη. Έτσι έφερε το Βυζάντιο στην καθημερινή συζήτηση, το έκανε κατανοητό και οικείο, το συνέδεσε με σύγχρονα ζητήματα (παιδεία, ταυτότητα, Ευρώπη). Η επιρροή της εδώ είναι τεράστια καθώς διαμόρφωσε τον τρόπο που μιλούν για το Βυζάντιο πολιτικοί, εκπαιδευτικοί.

        Η γυναικεία παρουσία στην ακαδημαϊκή ηγεσία. Η Αρβελέρ έγινε σύμβολο γυναικείας αριστείας, διεθνούς καταξίωσης, ελληνικής παρουσίας στα κέντρα της ευρωπαϊκής διανόησης. Αυτό επηρέασε βαθιά την ελληνική κοινωνία, προσφέροντας ένα πρότυπο ισχύος και αξιοπρέπειας.
        Ηθικός και πολιτισμικός λόγος. Η Αρβελέρ μιλούσε συχνά για την ευθύνη της παιδείας, την αξία της ιστορικής μνήμης, την ανάγκη για πολιτισμική αυτογνωσία. Ο λόγος της έγινε μέρος της ελληνικής δημόσιας ηθικής — ένα είδος «πολιτισμικής συνείδησης» που επηρέασε γενιές.

Μάγος του Οζ, η σύνδεσή του με τον κανόνα χρυσού

Ο Μάγος του Οζ (1900) του Φρανκ Μπάουμ είναι ένα κλασικό παραμύθι-ύμνος στη φιλία, την αυτοπεποίθηση και την αγάπη για τη ζωή. 

Το έργο ακολουθώντας την περιπέτεια της Ντόροθι για επιστροφή στο Κάνσας, συνδυάζει φαντασία, σασπένς και διδακτικά μηνύματα χωρίς έντονο ηθικοπλαστικό τόνο, παραμένοντας διαχρονικό.

Θέμα: η αυτογνωσία, η  αναζήτηση της εσωτερικής δύναμης. Τελικώς οι ήρωες ανακαλύπτουν ότι το θάρρος, η λογική, η αγάπη βρίσκονταν ήδη μέσα τους, δεν χρειάζονται τον Μάγο.

Η αξία της επιστροφής στις ρίζες και την οικογένεια: «Δεν υπάρχει μέρος σαν το σπίτι».

Σε δεύτερο επίπεδο, ο Μάγος του Οζ είναι από τα πιο γοητευτικά παραδείγματα πολιτικής αλληγορίας στην αμερικανική λογοτεχνία, μια κρυφή πολιτική σάτιρα της νομισματικής κρίσης του 1890.

Το ιστορικό πλαίσιο: Στις ΗΠΑ της δεκαετίας του 1890, η οικονομία ταλανιζόταν από ύφεση, αποπληθωρισμό και χρέη. Ο κανόνας χρυσού περιόριζε την κυκλοφορία χρήματος, επειδή κάθε δολάριο έπρεπε να αντιστοιχεί σε συγκεκριμένη ποσότητα χρυσού. Αυτό ωφελούσε τους τραπεζίτες και τους βιομηχάνους, αλλά έπνιγε τους αγρότες και τους εργάτες. Η εναλλακτική πρόταση ήταν ο διμεταλλισμός (gold & silver), ώστε να αυξηθεί η ποσότητα χρήματος και να ανακουφιστούν οι χρεωμένοι. Αυτή η διαμάχη βρίσκεται στον πυρήνα των πολιτικών αναγνώσεων του Οζ.

Κεντρικά σύμβολα και ο κανόνας χρυσού
-Yellow Brick Road = κανόνας χρυσού. Ο Henry Littlefield (1964) ήταν ο πρώτος που πρότεινε ότι ο κίτρινος δρόμος συμβολίζει το μονομεταλλικό σύστημα του χρυσού. Είναι ο δρόμος που όλοι πρέπει να ακολουθήσουν, αλλά οδηγεί σε μια εξουσία που αποδεικνύεται απατηλή. 

-Silver Shoes = το αργυρό νόμισμα. Στο βιβλίο τα παπούτσια της Ντόροθι είναι ασημένια, κόκκινα στην ταινία του 1939. Ασημένια Παπούτσια = Διμεταλλισμός.

-Silver Movement. Το ασήμι «περπατά» πάνω στο χρυσό → συμβολίζει την πρόταση να λειτουργούν μαζί χρυσό και ασήμι ως βάση του νομίσματος.

-Emerald City = το χρήμα ως ψευδαίσθηση. Η Πράσινη Πόλη, όπου όλα φαίνονται πράσινα επειδή όλοι φορούν γυαλιά, παραπέμπει στην ιδέα ότι η αξία του χρήματος είναι κατασκευή, κάποια ψευδαίσθηση που επιβάλλεται από την εξουσία.
-The Wizard of Oz (Ο Μάγος) = η πολιτική εξουσία που χειρίζεται τις προσδοκίες. Είναι ένας επιδέξιος χειριστής, χωρίς πραγματική δύναμη, που συντηρεί την αυταπάτη της σταθερότητας και της τάξης. Αυτό παραλληλίζεται με την κυβέρνηση που διαχειρίζεται το νομισματικό σύστημα μέσω συμβολισμών και όχι ουσίας.

Η κοινωνική διάσταση
-Ντόροθι= ο «απλός άνθρωπος» της Αμερικής. Αναζητά σταθερότητα και δικαιοσύνη. 
-Σκιάχτρο= Αγρότες, θεωρούνται «χωρίς μυαλό» από τις ελίτ, αλλά είναι θύματα του αποπληθωρισμού και χρεών. Η αναζήτηση λογικής/σκέψης. 
-Τενεκεδένιος Άνθρωπος =  βιομηχανικοί εργάτες που 'σκουριάζουν' από την ανεργία και την κρίση. Η αναζήτηση καρδιάς/συναισθήματος.
-Δειλό Λιοντάρι= William Jennings Bryan, ηγετική μορφή των Silverites, έχει «βρυχηθμό» αλλά όχι πολιτική δύναμη. Η αναζήτηση θάρρους.
-Μάγος=  πολιτική εξουσία / πρόεδρος διαχειρίζεται ψευδαισθήσεις σταθερότητας. Η αυταπάτη της εξουσίας και ο χρυσός.
-Μάγισσα της Ανατολής = Ανατολικές τράπεζες, καταπιεστική δύναμη του χρυσού.
-Μάγισσα της Δύσης = σιδηροδρομικά μονοπώλια, ελέγχουν την οικονομία της Δύσης.

Γιατί ο Μάγος του Οζ συνδέθηκε τόσο έντονα με τον κανόνα χρυσού;

ΤσικνοΠέμπτη, οι απαρχές της στην Αρχαία Ελλάδα

 Η Τσικνοπέμπτη, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα στο πλαίσιο των Αποκριών και της ορθόδοξης παράδοσης, είναι σχετικά νεότερο έθιμο. Ωστόσο, οι ρίζες της φτάνουν πολύ βαθύτερα και αυτό είναι το ενδιαφέρον σημείο. Το έθιμο της κρεατοφαγίας, του καπνού και του συλλογικού γλεντιού την περίοδο πριν από τη νηστεία συνδέεται με τις βακχικές γιορτές. 

Μια πρώτη μορφή του εθίμου εντοπίζεται στην Αρχαϊκή και Κλασική περίοδο (6ος-4ος αι. π.Χ.) με τις βακχικές και διονυσιακές γιορτές της αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης. Οι γιορτές αυτές περιλάμβαναν φαγοπότι, κρασί, θυσίες ζώων και δημόσια γλέντια, με έντονο στοιχείο της «τσίκνας» από το ψημένο κρέας. Το έθιμο των αιματηρών θυσιών μπορεί να ερμηνευτεί ως μία κυνηγετική πρακτική που ανάγεται στην Νεολιθική εποχή. Στις θυσίες προς τον Διόνυσο, το κρέας ψηνόταν δημόσια, με έντονη «τσίκνα». Η καύση λίπους είχε τελετουργικό χαρακτήρα: ήταν προσφορά, κάθαρση και συλλογική συμμετοχή.

Άλλα βασικά χαρακτηριστικά των διονυσιακών γιορτών που επιβίωσαν σχεδόν αυτούσια είναι: η μεταμόρφωση και ανατροπή της τάξης Οι άνθρωποι φορούσαν προσωπεία (άνδρες ως σάτυροι, γυναίκες ως μαινάδες), ανέτρεπαν ρόλους, γελοιοποιούσαν την εξουσία. Αυτό είναι ο πυρήνας του καρναβαλιού: η προσωρινή άρση της κοινωνικής ιεραρχίας· κοινό γλέντι και συλλογική έκσταση Το φαγητό, το κρασί και ο χορός λειτουργούσαν ως κοινωνική συγκόλληση. Η κοινότητα «ξαναγεννιόταν» μέσα από την υπερβολή· εποχικότητα τέλος χειμώνα - αρχή άνοιξης.

Συνεχίζονται οι διονυσιακές τελετουργίες στη Ρωμαϊκή εποχή. Οι ρωμαϊκές Bacchanalia και άλλες ανοιξιάτικες γιορτές διατήρησαν το μοτίβο της κρεατοφαγίας και της τελετουργικής καύσης λίπους, που αργότερα πέρασε σε λαϊκά έθιμα της Ύστερης Αρχαιότητας.

Στη Μεσαιωνική και Νεότερη εποχή το έθιμο ενσωματώνεται στο χριστιανικό εορτολόγιο. Με την καθιέρωση της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, οι ημέρες πριν από τη νηστεία απέκτησαν χαρακτήρα προετοιμασίας και «αποχαιρετισμού» του κρέατος. 

Πώς εντάσσεται η τσικνοπέμπτη στην χριστιανική ορθόδοξη παράδοση

Πώς η μη απόδοση των χριστιανικών ιερών κειμένων στη Νεοελληνική γλώσσα συνέβαλε και συμβάλλει στη διάσωση της αρχαίας ελληνικής

Το πιο ενδιαφέρον και παράδοξο της Ελληνικής Ιστορίας: πώς μια θρησκευτική παράδοση συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωση μιας γλώσσας που αλλιώς θα είχε χαθεί. 

    Η Εκκλησία κράτησε τα ιερά κείμενα σε λόγια ελληνική. Τα Ευαγγέλια, οι Πράξεις, οι Πατέρες, η υμνογραφία, όλα παρέμειναν σε μια μορφή ελληνικής που    δεν ήταν η καθημερινή ομιλουμένη, αλλά ούτε και η κλασική αττική, ήταν όμως συνεχής με την αρχαία παράδοση. Αυτό δημιούργησε έναν σταθερό κορμό λόγιας ελληνικής που δεν διακόπηκε ποτέ.

        Η λειτουργική γλώσσα έγινε “ζωντανό μουσείο” της αρχαίας ελληνικής. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι πιστοί άκουγαν συνεχώς αρχαιοπρεπείς δομές, οι ιερείς και οι μοναχοί έπρεπε να τις κατανοούν, η εκκλησιαστική παιδεία απαιτούσε γνώση της λόγιας γλώσσας. Έτσι, η αρχαία ελληνική δεν έγινε ποτέ «νεκρή» όπως τα λατινικά στη Δύση.    

        Τα μοναστήρια έγιναν κέντρα αντιγραφής και γλωσσικής συνέχειας. Η ανάγκη να διατηρηθούν τα ιερά κείμενα οδήγησε σε συστηματική αντιγραφή χειρογράφων, κράτησε ζωντανή την ορθογραφία, τη σύνταξη, το λεξιλόγιο, δημιούργησε μια τάξη λογίων που μπορούσαν να διαβάζουν και αρχαίους συγγραφείς. Χωρίς αυτή τη συνέχεια, η αρχαία ελληνική θα είχε διαβρωθεί πολύ περισσότερο.            

        Η Εκκλησία λειτούργησε ως “φρένο” στην πλήρη γλωσσική εξέλιξη. Η φυσική εξέλιξη των γλωσσών οδηγεί σε απλοποίηση. Η λειτουργική γλώσσα όμως διατήρησε πτώσεις, κράτησε αρχαϊκές λέξεις, συγκράτησε συντακτικά σχήματα, επέβαλε μια μορφή «υψηλής» ελληνικής ως πρότυπο. Αυτό δημιούργησε μια διγλωσσία, αλλά και μια γέφυρα με την αρχαιότητα.

        Η βυζαντινή παιδεία βασίστηκε στη γλώσσα των Γραφών. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι μαθητές έπρεπε να μάθουν λόγια ελληνικά, οι δάσκαλοι δίδασκαν γραμματική και σύνταξη με βάση αρχαία πρότυπα, η φιλολογική παράδοση παρέμεινε αδιάσπαστη. Αυτό εξηγεί γιατί οι Βυζαντινοί μπορούσαν να διαβάζουν Πλάτωνα και Θουκυδίδη χωρίς μετάφραση. Οι Βυζαντινοί λόγιοι συνέβαλαν στη διάσωση, αντιγραφή και αναβίωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. 

        Η μη αλλαγή της χριστιανικής γραμματείας διατήρησε μια λόγια μορφή ελληνικής, δημιούργησε θεσμούς που την καλλιεργούσαν, έσωσε την αρχαία γλώσσα από τον εκφυλισμό, επέτρεψε στη Δύση να την ανακαλύψει ξανά μέσω του Βυζαντίου. Χωρίς αυτή τη γλωσσική συνέχεια, η Αναγέννηση θα είχε πολύ λιγότερη πρόσβαση στην αρχαία ελληνική σκέψη.

 

Πώς διασώθηκαν τα ελληνικά χειρόγραφα στο Βυζάντιο;

Παραγνωρισμένη διαδρομή της ευρωπαϊκής διανόησης. Είναι η ιστορία του πώς το Βυζάντιο, συχνά παρεξηγημένο ως «σκοτεινό» ή «παραδοσιακό», στην πραγματικότητα λειτούργησε ως η κιβωτός της ελληνικής επιστήμης για πάνω από χίλια χρόνια.

-Η κληρονομιά της Αλεξάνδρειας πέρασε στην Κωνσταντινούπολη (4ος–6ος αιώνας). Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Κωνσταντινούπολη, η νέα πόλη γίνεται το κέντρο της ελληνικής παιδείας. Οι λόγιοι, οι γραμματείς και οι βιβλιοθήκες της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας μετακινούνται σταδιακά εκεί. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται ο φυσικός κληρονόμος της ελληνιστικής επιστήμης.

-Τα μοναστήρια ως εργαστήρια διάσωσης (7ος-10ος αιώνας). Καθώς η αυτοκρατορία αντιμετωπίζει πολέμους και κρίσεις, τα μοναστήρια αναλαμβάνουν έναν κρίσιμο ρόλο: αντιγράφουν χειρόγραφα, διορθώνουν φθορές, δημιουργούν βιβλιοθήκες, διατηρούν την ελληνική γλώσσα ζωντανή. Το Άγιον Όρος, η Πάτμος, η Στουδίου Μονή στην Κωνσταντινούπολη γίνονται κέντρα αντιγραφής.  Χωρίς αυτά, μεγάλο μέρος της αρχαίας γραμματείας θα είχε χαθεί.

-Η Μακεδονική Αναγέννηση (9ος-11ος αιώνας).

Με τους Μακεδόνες αυτοκράτορες, το Βυζάντιο γνωρίζει μια πνευματική άνθηση. ιδρύονται σχολές, αναδιοργανώνονται βιβλιοθήκες, αντιγράφονται συστηματικά αρχαία κείμενα. Ο Φώτιος, ο Μέγας Λογοθέτης, συντάσσει τη Μυριόβιβλο, έναν κατάλογο έργων που διάβασε, πολλά από τα οποία χάθηκαν αργότερα, αλλά τα γνωρίζουμε χάρη σε αυτόν. Είναι μια συνειδητή προσπάθεια να σωθεί η ελληνική γνώση.

-Η Κομνήνεια και Παλαιολόγεια Αναγέννηση (11ος-15ος αιώνας)

Οι λόγιοι του Βυζαντίου -Ψελλός, Ιωάννης Ιταλός, Θεόδωρος Μετοχίτης, Πλήθων Γεμιστός- μελετούν, σχολιάζουν και διδάσκουν τα αρχαία κείμενα. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται: σχολή φιλοσοφίας, κέντρο αστρονομίας, εργαστήριο αντιγραφής. Οι Παλαιολόγοι, παρά την παρακμή της αυτοκρατορίας, στηρίζουν ενεργά τη διάσωση χειρογράφων.

-Η πτώση της Πόλης και η μεγάλη διασπορά (1453)

Μετά την Άλωση, οι λόγιοι παίρνουν μαζί τους χειρόγραφα και ταξιδεύουν στη Δύση Μανουήλ Χρυσολωράς, Ιωάννης Αργυρόπουλος, Βησσαρίων, Γεώργιος Τραπεζούντιος. Ο καρδινάλιος Βησσαρίων δωρίζει τη βιβλιοθήκη του στη Βενετία -θεμέλιο της Biblioteca Marciana, μιας από τις σημαντικότερες συλλογές ελληνικών χειρογράφων στον κόσμο. Έτσι, τα ελληνικά κείμενα περνούν στην Ιταλία και τροφοδοτούν την Αναγέννηση.

Το Βυζάντιο δεν ήταν απλώς ένας «μεταφορέας» της αρχαίας γνώσης. Ήταν ο ενεργός θεματοφύλακας που αντέγραψε, διόρθωσε, σχολίασε, δίδαξε και τελικά μετέφερε την ελληνική επιστήμη στην Ευρώπη. Χωρίς το Βυζάντιο, ούτε ο Πτολεμαίος ούτε ο Ίππαρχος, ούτε ο Αριστοτέλης ούτε ο Πλάτων θα είχαν φτάσει στον Κοπέρνικο, στον Κέπλερ, στον Γαλιλαίο, δηλαδή, πιθανόν να μην εκδηλωνόταν η Επιστημονική Επανάσταση τον 17ο αιώνα.

 

Η βυζαντινή διανόηση

Νίκος Καββαδίας, αν και πώς εντάσσεται η ποίησή του στην περίοδο του Μεσοπολέμου (1919-1939)

Καββαδίας Νίκος, γεννήθηκε στη Μαντζουρία στις 11 Ιανουαρίου του 1910. Ήρθε με την οικογένειά του στο Αργοστόλι Κεφαλλονιάς το 1914 όταν ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, και μετά εγκαταστάθηκε στον Πειραιά. Πέθανε στις 10 Φεβρουαρίου το 1975 στην Αθήνα.

Πρόκειται για μια από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις «ασύμμετρης» ένταξης ενός ποιητή σε μια λογοτεχνική περίοδο. Ο Καββαδίας γεννιέται και γράφει μέσα στον Μεσοπόλεμο, αλλά δεν μοιάζει σχεδόν με κανέναν από τους μεγάλους της γενιάς του. Και όμως, η σχέση του με την εποχή του είναι βαθιά, απλώς πλάγια, υπόγεια, αντισυμβατική. 

Ποίηση Νίκου Καββαδία και Μεσοπόλεμος

(Interwar period 1919-1939)

Η μεσοπολεμική ποίηση χαρακτηρίζεται από τον υπερρεαλισμό (εκπροσωπούν ο Εμπειρίκος, ο Εγγονόπουλος), την υπαρξιακή αγωνία και την εσωτερικότητα (εκπροσωπεί ο Σεφέρης), την αναζήτηση ταυτότητας και μοντερνισμού. Ο Καββαδίας δημοσίευσε την πρώτη του συλλογή, «Μαραμπού» το 1933. Βιολογικά και χρονολογικά είναι ποιητής του Μεσοπολέμου, ωστόσο δεν συμμετείχε στα μεγάλα μεσοπολεμικά καλλιτεχνικά ρεύματα.

    Ο Καββαδίας είναι ποιητής του περιθωρίου, κυριολεκτικά και μεταφορικά· δεν είναι υπερρεαλιστής, μοντερνιστής με την έννοια της Γενιάς του ’30· δεν είναι εσωτερικός, ούτε μεταφυσικός, δεν ασχολείται με τον ελληνοκεντρισμό. 

    Η θεματική του είναι αντι-μεσοπολεμική. Όταν οι ποιητές του Μεσοπολέμου αναμετρώνται με την οικονομικο-κοινωνική μεταπολεμική κρίση της Ευρώπης, αναστοχάζονται τη λογοτεχνική παράδοση, πειραματίζονται με νέες μορφές, ο Καββαδίας γράφει για λιμάνια, ναυτικούς, ταξίδια, εξωτικά τοπία, περιθωριακούς ανθρώπους, για τη μοναξιά της θάλασσας. Η ποίησή του μοιάζει να έρχεται από κάποιον παράλληλο κόσμο, έξω από την ιστορική αγωνία της εποχής. Παρ' όλα αυτά η αίσθηση του «ξένου» τον συνδέει με το μεσοπολεμικό βίωμα, και έτσι εντάσσονται ουσιαστικά τα ποιήματά του στην εποχή του Μεσοπολέμου, εποχή αποξένωσης, αβεβαιότητας, διάλυσης των σταθερών αξιών, περιπλάνησης, υπαρξιακής μοναξιάς. Ἐκτὸς ἀπὸ τὴ μάνα σου κανεὶς δὲν σὲ θυμᾶται, σὲ τοῦτο τὸ τρομακτικὸ ταξίδι τοῦ χαμοῦ, «Θεσσαλονίκη».

Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1919) στην Ελλάδα επικράτησε πολιτική αστάθεια (πραξικοπήματα, βραχύβιες κυβερνήσεις), οικονομικό πρόβλημα που επιβάρυνε το προσφυγικό ζήτημα, κοινωνική αναταραχή, φτώχεια και άνοδος του εργατικού κινήματος παράλληλα με εκσυγχρονισμό και  ανάγκη καλλιτεχνικής ανανέωσης. Ο Καββαδίας εκφράζεται σε αυτό το σύνθετο περιβάλλον με 'εργαλεία' τη βιογραφία και τις εικόνες. Η θάλασσα γίνεται το δικό του υπαρξιακό τοπίο. Θα μείνω πάντα ιδανικός και ανάξιος εραστής των μακρυσμένων ταξιδιών και των γαλάζιων πόντων. Ο ναυτικός γίνεται ο απομονωμένος, ο πρόσφυγας, ο ταλαιπωρημένος. Το ταξίδι γίνεται η δική του μορφή υπαρξιακής περιπλάνησης. Έτσι, ενώ το ύφος της ποίησής του δεν μοιάζει με αυτό των μοντέρνων Ελλήνων ποιητών, μοιράζεται, ωστόσο, το ίδιο υπόγειο αίσθημα της εποχής.

    Στον Μεσοπόλεμο η γλώσσα αναζητά νέες μορφές έκφρασης. Ο Καββαδίας προσφέρει δική του ιδιότυπη μορφή μοντερνισμού διατηρώντας τη δημοτική γλώσσα και τον ομοιοκατάληκτο στίχο. Η ποιητική γλώσσα είναι υβριδική, διεθνής, αντι-ακαδημαϊκή. Με κοφτές φράσεις, ναυτική ορολογία, ξένες λέξεις, ρυθμό που θυμίζει τραγούδι ή προφορικότητα δημιουργεί ρεαλιστικές ‒όχι υπερρεαλιστικές‒ εικόνες.

 

«Ένα μαχαίρι»

Θυμᾶμαι, ὡς τώρα νἀ ῾τανε, τὸν γέρο παλαιοπώλη,

ὅπου ἐμοίαζε μὲ μίαν παλιὰ ἐλαιογραφία τοῦ Γκόγια,

ὀρθὸν πλάι σὲ μακριὰ σπαθιὰ καὶ σὲ στολὲς σχισμένες,

νὰ λέει μὲ μία βραχνὴ φωνὴ τὰ παρακάτου λόγια.

Πόσες φορές χρεοκόπησε η Ελλάδα μετά το 1830;

Η Ελλάδα έχει χρεοκοπήσει πέντε φορές.

 
1. Χρεοκοπία 1827–1832 Τυπικά πριν το 1830, αλλά αφορά τα πρώτα δάνεια του Αγώνα της Ανεξαρτησίας τα οποία η Ελλάδα δεν ήταν σε καλή οικονομική κατάσταση ώστε να τα αποπληρώσει.

2. Χρεοκοπία 1843 Μετά τα δάνεια της Αντιβασιλείας και την αδυναμία εξυπηρέτησης που οδήγησε στην επιβολή διεθνούς οικονομικού ελέγχου.

3. Χρεοκοπία 1860 Πίεση από την Μεγάλη Βρετανία για την πληρωμή τόκων των δανείων του Όθωνα. Θεωρείται προάγγελος της Έξωσης του βασιλιά.

4. Χρεοκοπία 1893 Η διάσημη φράση του Τρικούπη Δυστυχώς επτωχεύσαμεν. Ακολούθησε ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος (1898).

5. Χρεοκοπία 1932 Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης. Η Ελλάδα εγκατέλειψε εγκαταλείπει τον «κανόνα χρυσού» και εφάρμοσε την παύση πληρωμών.

6. Χρεοκοπία 2010 (de facto) Άτυπη χρεοκοπία που δεν ονομάστηκε “πτώχευση”, ουσιαστικά, όμως, πρόκειται για την έκτη χρεοκοπία. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι θεωρούν ότι η οικονομική κρίση του 2010 αποτελεί την έκτη, λόγω της αδυναμίας πρόσβασης στις αγορές, της αναδιάρθρωσης χρέους (PSI), του διεθνούς οικονομικού ελέγχου, των μνημονίων.

Εμφανίζεται ένα ιστορικό μοτίβο στην Ελλάδα: αναβαθμίζεται μετά από κρίση ‒όχι πριν. Κάθε χρεοκοπία συνοδεύτηκε από μεγάλη στρατηγική μεταμόρφωση:

1843 → Σύνταγμα

1893 → εκσυγχρονισμός υποδομών & ΔΟΕ

1932 → βιομηχανική στροφή & αυτάρκεια

2010 → θεσμικές μεταρρυθμίσεις, εξωστρέφεια, ενεργειακή αναβάθμιση

O Ήλιος βασιλεύει... Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

Κωνσταντινούπολη ή Istanbul

Γιατί λέμε 

ο Ήλιος βασιλεύει 

ενώ κατευθύνεται στο κατώτατο σημείο 

και τελικώς χάνεται από τον ορίζοντα;

Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: 

«... κι αυτό γιατί ντύνεται, λίγο πριν τη δύση του, με τα χρώματα της αυτοκρατορικής βυζαντινής πορφύρας. Το αμετάφραστο σε άλλη γλώσσα «ο ήλιος δύει». Θεωρώ την παράδοξη αυτή έκφραση ως αδιάψευστη απόδειξη της συνέχειας, ως κληρονομιά μιας διαχρονικής αψεγάδιαστης εμπειρίας».

 εκδ. Gutenberg 2016, σελ. 46

Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες,

    Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; 

     

Γιατί ο Τσόρτσιλ το 1944 υποστήριζε τη στρατιωτική επιχείρηση στα Βαλκάνια;

Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ (Winston Churchill, 1874-1965) το 1944 υποστήριζε με πάθος μια μεγάλη συμμαχική στρατιωτική επιχείρηση στα Βαλκάνια ‒και ειδικά στην Ελλάδα‒ για λόγους που συνδύαζαν γεωπολιτική στρατηγική, αντισοβιετικό υπολογισμό, και αυτοκρατορικά συμφέροντα. Η θέση του (την οποία είχε ήδη παρουσιάσει στην Τεχεράνη τον Νοέμβριο του 1943 (Πρωτόκολλο της Τεχεράνης, 1943) δεν ήταν καθόλου αυτονόητη για τους Συμμάχους, και μάλιστα συγκρούστηκε με τις αμερικανικές προτεραιότητες.

Η Βρετανική στρατηγική:
-Έλεγχος της Ανατολικής Μεσογείου και των θαλάσσιων οδών. Η Βρετανία θεωρούσε την Ανατολική Μεσόγειο ζωτικό χώρο για την πρόσβασή της στη Διώρυγα του Σουέζ, για την ασφάλεια των αποικιακών διαδρομών προς Ινδία–Μέση Ανατολή και για την αποτροπή γερμανικής ή σοβιετικής επιρροής σε μια περιοχή που έβλεπε ως βρετανική ζώνη επιρροής. Τα Βαλκάνια, ειδικά η Ελλάδα, ήταν για τον Τσόρτσιλ τόπος κατάλληλος για τον έλεγχο της Μεσογείου.
-Φόβος για σοβιετική επέκταση στα Βαλκάνια. Το 1944 ο Κόκκινος Στρατός προέλαυνε ραγδαία. Ο Τσόρτσιλ ανησυχούσε ότι η Σοβιετική Ένωση θα κυριαρχούσε σε ολόκληρη τη Βαλκανική, ότι τα κομμουνιστικά κινήματα αντίστασης (όπως ο ΕΛΑΣ) θα έπαιρναν την εξουσία μετά την απελευθέρωση και έτσι η Ελλάδα θα περνούσε στη σοβιετική επιρροή, κάτι που θεωρούσε απαράδεκτο για τα βρετανικά συμφέροντα. Η στρατιωτική παρουσία των Βρετανών θα λειτουργούσε ως αντίβαρο στη Μόσχα.

Ο Βρετανός Πρωθυπουργός (1940-45) Τσόρτσιλ είχε ιδιαίτερη εμμονή με την Ελλάδα και επιδίωκε να έχει τον πολιτικό έλεγχό της. Η στρατιωτική επέμβαση των Άγγλων τον Δεκέμβριο του 1944 («Δεκεμβριανά») ήταν η κορύφωση αυτής της πολιτικής, καθώς αποκατάστησε τη φιλοβρετανική κυβέρνηση* του βασιλιά Γεωργίου Β΄ (1890-1947) και απέτρεψε την επικράτηση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, το οποίο ήταν τότε η ισχυρότερη αντιστασιακή δύναμη στην Ελλάδα. Ο φόβος ήταν ότι αν η Ελλάδα περνούσε σε δύναμη μη φιλική προς τη Βρετανία, ολόκληρη η βρετανική στρατηγική στην περιοχή θα κατέρρεε. Γι’ αυτό η στρατιωτική επέμβαση στην Αθήνα θεωρήθηκε μη διαπραγματεύσιμη.

       Το περίφημο «μαλακό υπογάστριο της Ευρώπης» που οραματιζόταν ήδη από το 1943, ο Τσόρτσιλ αφορούσε μια μεγάλη στρατιωτική επιχείρηση στα Βαλκάνια, με την Ελλάδα ως «προγεφύρωμα» για την είσοδο των Συμμάχων στην Κεντρική Ευρώπη. Η οποία επιχείρηση, κατά την άποψή του, θα επέτρεπε στους Συμμάχους να εισέλθουν στην Κεντρική Ευρώπη (Γιουγκοσλαβία-Αυστρία) από τον Νότο και έτσι να φτάσουν στη Βιέννη πριν από τον Κόκκινο Στρατό. Αν και οι Αμερικανοί απέρριψαν αυτό το σχέδιο, ο Τσόρτσιλ συνέχισε να βλέπει την Ελλάδα ως τμήμα του στρατηγικού άξονα.

     Η «συμφωνία ποσοστών». Τον Οκτώβριο του 1944 (λίγες μέρες πριν την αναχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα) στη Μόσχα ο Τσόρτσιλ με την επιμονή του συμφώνησε με τον Στάλιν ότι η Ελλάδα θα ήταν 90% στη βρετανική σφαίρα επιρροής και 10% στη σοβιετική. Αυτή η συμφωνία έδωσε στον Τσόρτσιλ την πολιτική νομιμοποίηση να δράσει αποφασιστικά. Η Ελλάδα έγινε το έδαφος όπου η Βρετανία μπορούσε να επιβάλει τη συμφωνημένη ισορροπία. Η Ελλάδα ήταν το «εύκολο» σημείο άμεσης στρατιωτικής δράσης, η μόνη χώρα όπου οι Βρετανοί μπορούσαν να αποβιβαστούν χωρίς να συγκρουστούν με τη Σοβιετική Ένωση. Σε αντίθεση με άλλες βαλκανικές χώρες, όπως η Γιουγκοσλαβία που είχε ισχυρό παρτιζάνικο κίνημα, η Ρουμανία και η Βουλγαρία που βρίσκονταν ήδη υπό σοβιετικό έλεγχο, η Ουγγαρία που ήταν μέτωπο του Κόκκινου Στρατού.

Η αμερικανική απουσία άφησε χώρο στη Βρετανία ελεύθερη να δράσει μόνη της, 

χωρίς αμερικανικό ανταγωνισμό

Οι ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου δεν ήθελαν να εμπλακούν σε εμφύλιες συγκρούσεις ευρωπαϊκών χωρών, και μάλιστα στα Βαλκάνια που θεωρούνταν δευτερεύον θέατρο πολέμου· η απόλυτη προτεραιότητά τους ήταν η νίκη στη Δυτική Ευρώπη. Για τους Αμερικάνους, το κέντρο βάρους ήταν η απόβαση στη Γαλλία, η διάσπαση της γερμανικής άμυνας, η τελική είσοδος στη Γερμανία σύμφωνα με το Πρωτόκολλο της Τεχεράνης του 1943.
      Τα «Δεκεμβριανά» στην Αθήνα οι ΗΠΑ τα αντιμετώπιζαν ως «αποικιακού τύπου» επέμβαση η οποία δεν ταίριαζε με το αμερικανικό αφήγημα περί αυτοδιάθεσης των λαών. Ήξεραν, όμως, παρότι δεν συμμετείχαν στη συμφωνία, πως είχε συμφωνηθεί η Ελλάδα να ανήκει στη Βρετανία και πως η Σοβιετική Ένωση δεν θα αντιδρούσε. Προκειμένου, λοιπόν, να μη διαταραχθεί η σταθερότητα των Συμμάχων, που εξασφάλιζε τη συνεργασία με τη Μόσχα, επέλεξαν ήπια διπλωματική πίεση για την ελληνική κρίση. Οι ΗΠΑ έστειλαν αυστηρά μηνύματα τα οποία, όμως, δεν ασκούσαν ουσιαστική πίεση, δεν συνοδεύονταν από απειλές, κυρώσεις. Η έκκληση για αυτοσυγκράτηση αφορούσαν την αποφυγή υπερβολικής χρήσης βίας, την επιδίωξη για πολιτική λύση ώστε να μην φανεί ότι οι Βρετανοί επιβάλλουν καθεστώς. Η αμερικανική ουδετερότητα άφησε τη Βρετανία να δράσει ανεμπόδιστη, δεν έστειλε στρατεύματα, δεν αμφισβήτησε δημόσια τη βρετανική πολιτική, δεν στήριξε το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, δεν προσπάθησε να μεσολαβήσει ενεργά. 

       Παρά την ουδετερότητα όμως, υπήρχε ανησυχία στις ΗΠΑ μήπως η στρατιωτική επέμβαση των Άγγλων στην Ελλάδα θα φαινόταν ως καταστολή του ελληνικού αντιστασιακού κινήματος κατά των Γερμανών, κάτι που θα υπονόμευε το αφήγημα των Συμμάχων περί δημοκρατίας και θα ενίσχυε την κομμουνιστική προπαγάνδα. Παρ' όλα αυτά οι ΗΠΑ προτίμησαν να 'καταπιούν' αυτές τις ανησυχίες για χάρη της συνοχής της Συμμαχίας.

Ο Στάλιν δεν ενδιαφερόταν για την Ελλάδα,

επειδή δεν είχε στρατηγική αξία για την ΕΣΣΔ

Καπνικαρέα, χιλιόχρονος ναός της Μεσοβυζαντινής Αθήνας, 11ος αιώνας

άγιος Γεράσιμος

Η Καπνικαρέα είναι ένα από τα ωραιότερα 

και πιο χαρακτηριστικά δείγματα 

μεσοβυζαντινής αρχιτεκτονικής στην Αθήνα.

Ένα από τα παλαιότερα σωζόμενα μνημεία 

της Αθήνας. Χτισμένη στην Ερμού, η Καπνικαρέα αποτελεί ένα νησί βυζαντινής αρχιτεκτονικής μέσα στο σύγχρονο αστικό τοπίο. Ένα σημείο όπου η πόλη “αναπνέει” ιστορία στην καθημερινότητα. Η Καπνικαρέα χτίστηκε γύρω στα μέσα του 11ου αιώνα, σε μια εποχή ακμής της μεσοβυζαντινής Αθήνας. Η θέση της δεν είναι τυχαία, βρίσκεται πάνω σε αρχαιότερα ιερά, πιθανότατα αφιερωμένα σε γυναικείες θεότητες (π.χ. Δήμητρα ή Αθηνά), κάτι συνηθισμένο στη βυζαντινή πρακτική επαναχρησιμοποίησης ιερών τόπων και υλικών.

        Τα ονόματα των αρχιτεκτόνων της Καπνικαρέας δεν είναι γνωστά, φυσιολογικό για τη βυζαντινή περίοδο. Οι ναοί του 11ου-12ου αιώνα σπάνια φέρουν επιγραφές με ονόματα αρχιτεκτόνων ή μαστόρων. Η κατασκευή γινόταν συνήθως από τοπικά συνεργεία μαστόρων υπό την εποπτεία ενός κληρικού ή ευγενούς χορηγού με τεχνικές που μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά. Ο αθηναϊκός τρούλος του ναού μαρτυρά ότι οι τεχνίτες της ανήκαν στη "σχολή" των Αθηνών, η οποία είχε ιδιαίτερο ύφος στην κεραμοπλαστική και στη μορφολογία των τρούλων.

Τύπος ναού.Αποτελεί σύνθετο τετρακιόνιο σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό με τρεις διακριτές ενότητες: 

Κύριος ναός (σταυροειδής εγγεγραμμένος), Νάρθηκας, Παρεκκλήσιο της Αγίας Βαρβάρας (προσθήκη του 12ου αιώνα). Αυτός ο σύνθετος τύπος είναι χαρακτηριστικός της μεσοβυζαντινής περιόδου (10ος–12ος αιώνας). Τρούλος της Καπνικαρέας είναι από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της. Ανήκει στον τύπο του αθηναϊκού τρούλου. Έχει οκταγωνική βάση με ψηλές, λεπτές αψίδες. Διαθέτει κεραμοπλαστικό διάκοσμο (πλίνθοι, κεραμικά μοτίβα) που δημιουργούν γεωμετρικά σχέδια. Τα παράθυρα είναι στενά και ψηλά, δίνοντας στο εσωτερικό μια ήπια, διάχυτη φωτεινότητα. Ο αθηναϊκός τρούλος είναι σήμα κατατεθέν των εκκλησιών της Αθήνας του 11ου αιώνα (π.χ. Καπνικαρέα, Άγιοι Θεόδωροι, Άγιος Ελευθέριος).
          Η εξωτερική αρχιτεκτονική είναι εξαιρετικά αντιπροσωπευτική της εποχής: Πλινθοπερίκλειστη τοιχοποιία (εναλλαγή λίθων και πλίνθων)· κεραμοπλαστικός διάκοσμος με ψευδοκουφικά μοτίβα· αψίδες με τριπλά παράθυρα· ασυμμετρίες λόγω των διαδοχικών προσθηκών. Η εκκλησία έχει πολυεπίπεδη όψη, αποτέλεσμα της μακράς ιστορίας της.

                

άγιος Αντώνιος

Ο εσωτερικός διάκοσμος έχει υποστεί αλλοιώσεις, αλλά διατηρεί σημαντικά στοιχεία: τοιχογραφίες του Φώτη Κόντογλου (20ός αιώνας), σε ύφος βυζαντινής παράδοσης· 

κιονόκρανα με απλά βυζαντινά μοτίβα· σταυροειδής κάτοψη που οργανώνει τον χώρο σε τέσσερις κατευθύνσεις.

Ιστορική στρωματογραφία. Η Καπνικαρέα είναι ένα αρχιτεκτονικό παλίμψηστο. 

Ο αρχικός πυρήνας του  11ου αιώνα ήταν ο σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός, ο οποίος αποτελεί και το αρχαιότερο τμήμα του συγκροτήματος.

Προσθήκες του 12ου αιώνα, Επεμβάσεις της οθωμανικής περιόδου, Αναστηλώσεις του 19ου και 20ού αιώνα. Διαστρωμάτωση στην οποία οφείλει την ιδιόμορφη, αλλά γοητευτική ασυμμετρία της.

Μεσοβυζαντινές προσθήκες. Τον 12ο αιώνα προστέθηκαν: Το παρεκκλήσιο της Αγίας Βαρβάρας. Ο νάρθηκας. Διακοσμητικές επεμβάσεις στον τρούλο και στην τοιχοποιία. Αυτές οι προσθήκες δίνουν στο μνημείο τη χαρακτηριστική του ασυμμετρία.

Κατά την Οθωμανική περίοδο η εκκλησία συνέχισε να λειτουργεί.

Τον 19ο αιώνα, παρ' ολίγο να κατεδαφιστεί. Μετά την απελευθέρωση, η νέα πολεοδομία της Αθήνας προέβλεπε την κατεδάφιση του ναού για να ευθυγραμμιστεί η οδός Ερμού. Τον έσωσε ο πατέρας του βασιλιά Όθωνα, Λουδοβίκος της Βαυαρίας που επέμεινε να διατηρηθεί.
Στον 20ό αιώνα έγιναν αναστηλώσεις και ο εσωτερικός διάκοσμος ανανεώθηκε με τοιχογραφίες του Φώτη Κόντογλου και του εργαστηρίου του, σε αυστηρό βυζαντινό ύφος.

Από τα πιο ενδιαφέροντα και πολυσήμαντα τοπωνύμια της παλιάς Αθήνας. Η ετυμολογία του δεν είναι απολύτως βέβαιη, αλλά υπάρχουν τρεις κύριες ερμηνείες. Με τη μια ή με την άλλη ερμηνεία, πάντως, το όνομα συνδέεται με την κοινωνική και οικονομική ιστορία της μεσοβυζαντινής Αθήνας.
-Η επικρατέστερη ερμηνεία συνδέει το όνομα με τον δημόσιο λειτουργό τον καπνικάρη, τον φοροεισπράκτορα του καπνικού φόρου δηλαδή τον υπεύθυνο για την είσπραξη του καπνικού φόρου ‒φόρος επί των εστιών/καπνοδόχων στη βυζαντινή περίοδο. Πιθανότατα ο ναός συνδέθηκε με οικογένεια ή κτήτορα που έφερε αυτό το επάγγελμα. Από το καπνικάριος → Καπνικαρέα (θηλυκός τύπος, όπως συνηθίζεται στα τοπωνύμια εκκλησιών).
-Από το καπνικόν, τον φόρο που ήταν ένας από τους βασικούς δημοσιονομικούς μηχανισμούς του Βυζαντίου και επιβαλλόταν σε κάθε οικία με εστία. βρισκόταν σε περιοχή όπου συγκεντρώνονταν οι σχετικές υπηρεσίες.
-Από το “Καμινικαρέα”, περιοχή με καμίνια. Μια παλαιότερη, λιγότερο πιθανή αλλά ενδιαφέρουσα ερμηνεία: το όνομα να προέρχεται από το καμίνι (κλίβανος), δηλαδή από περιοχή όπου λειτουργούσαν καμίνια ή εργαστήρια κεραμικής. Η Αθήνα είχε έντονη κεραμική δραστηριότητα στη μεσοβυζαντινή περίοδο. Η εκκλησία βρίσκεται σε περιοχή όπου έχουν βρεθεί ίχνη εργαστηρίων. Η μετατροπή Καμινικαρέα → Καπνικαρέα είναι φωνητικά εφικτή, αλλά ιστορικά λιγότερο ισχυρή από τις προηγούμενες.

Πώς σχηματίζονται τοπωνύμια τύπου «Καπνικαρέα»

Απουσία αισθητή, κάπου στη Γάζα

ΓΙΑΤΙ;

‎Gaza Under Attack

γρήγορη και απότομη ενηλικίωση,

ένα μωρό σε ρόλο 'μαμάς'

χρειάζεσαι μια τεράστια αγκαλιά

και αντί γι' αυτό

βλέπoντας με ορθάνοιχτα μάτια την απώλεια,

να έχεις την έγνοια να προστατεύσεις κάτι που αγαπάς πολύ

σήμερα μια κούκλα

αύριο ένα παιδί

περιμένεις; τι;

ελπίζεις; τι;

ξέρεις να ελπίζεις ότι  ίσως βρεθεί κάποιος να τερματίσει αυτό που ζεις;

ξέρεις; 

ότι υπάρχει μια καλύτερη εκδοχή της ζωής;

Πού είναι...

... το άλλο κουκλί;

... η μαμά;

.... ο μπαμπάς;

... ποιοι/ποιες;

ΓΙΑΤΙ; φρίκη