Πώς η μη απόδοση των χριστιανικών ιερών κειμένων στη Νεοελληνική γλώσσα συνέβαλε και συμβάλλει στη διάσωση της αρχαίας ελληνικής

Το πιο ενδιαφέρον και παράδοξο της Ελληνικής Ιστορίας: πώς μια θρησκευτική παράδοση συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωση μιας γλώσσας που αλλιώς θα είχε χαθεί. 

    Η Εκκλησία κράτησε τα ιερά κείμενα σε λόγια ελληνική. Τα Ευαγγέλια, οι Πράξεις, οι Πατέρες, η υμνογραφία, όλα παρέμειναν σε μια μορφή ελληνικής που    δεν ήταν η καθημερινή ομιλουμένη, αλλά ούτε και η κλασική αττική, ήταν όμως συνεχής με την αρχαία παράδοση. Αυτό δημιούργησε έναν σταθερό κορμό λόγιας ελληνικής που δεν διακόπηκε ποτέ.

        Η λειτουργική γλώσσα έγινε “ζωντανό μουσείο” της αρχαίας ελληνικής. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι πιστοί άκουγαν συνεχώς αρχαιοπρεπείς δομές, οι ιερείς και οι μοναχοί έπρεπε να τις κατανοούν, η εκκλησιαστική παιδεία απαιτούσε γνώση της λόγιας γλώσσας. Έτσι, η αρχαία ελληνική δεν έγινε ποτέ «νεκρή» όπως τα λατινικά στη Δύση.    

        Τα μοναστήρια έγιναν κέντρα αντιγραφής και γλωσσικής συνέχειας. Η ανάγκη να διατηρηθούν τα ιερά κείμενα οδήγησε σε συστηματική αντιγραφή χειρογράφων, κράτησε ζωντανή την ορθογραφία, τη σύνταξη, το λεξιλόγιο, δημιούργησε μια τάξη λογίων που μπορούσαν να διαβάζουν και αρχαίους συγγραφείς. Χωρίς αυτή τη συνέχεια, η αρχαία ελληνική θα είχε διαβρωθεί πολύ περισσότερο.            

        Η Εκκλησία λειτούργησε ως “φρένο” στην πλήρη γλωσσική εξέλιξη. Η φυσική εξέλιξη των γλωσσών οδηγεί σε απλοποίηση. Η λειτουργική γλώσσα όμως διατήρησε πτώσεις, κράτησε αρχαϊκές λέξεις, συγκράτησε συντακτικά σχήματα, επέβαλε μια μορφή «υψηλής» ελληνικής ως πρότυπο. Αυτό δημιούργησε μια διγλωσσία, αλλά και μια γέφυρα με την αρχαιότητα.

        Η βυζαντινή παιδεία βασίστηκε στη γλώσσα των Γραφών. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι μαθητές έπρεπε να μάθουν λόγια ελληνικά, οι δάσκαλοι δίδασκαν γραμματική και σύνταξη με βάση αρχαία πρότυπα, η φιλολογική παράδοση παρέμεινε αδιάσπαστη. Αυτό εξηγεί γιατί οι Βυζαντινοί μπορούσαν να διαβάζουν Πλάτωνα και Θουκυδίδη χωρίς μετάφραση. Οι Βυζαντινοί λόγιοι συνέβαλαν στη διάσωση, αντιγραφή και αναβίωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. 

        Η μη αλλαγή της χριστιανικής γραμματείας διατήρησε μια λόγια μορφή ελληνικής, δημιούργησε θεσμούς που την καλλιεργούσαν, έσωσε την αρχαία γλώσσα από τον εκφυλισμό, επέτρεψε στη Δύση να την ανακαλύψει ξανά μέσω του Βυζαντίου. Χωρίς αυτή τη γλωσσική συνέχεια, η Αναγέννηση θα είχε πολύ λιγότερη πρόσβαση στην αρχαία ελληνική σκέψη.

 

Πώς διασώθηκαν τα ελληνικά χειρόγραφα στο Βυζάντιο;

Παραγνωρισμένη διαδρομή της ευρωπαϊκής διανόησης. Είναι η ιστορία του πώς το Βυζάντιο, συχνά παρεξηγημένο ως «σκοτεινό» ή «παραδοσιακό», στην πραγματικότητα λειτούργησε ως η κιβωτός της ελληνικής επιστήμης για πάνω από χίλια χρόνια.

-Η κληρονομιά της Αλεξάνδρειας πέρασε στην Κωνσταντινούπολη (4ος–6ος αιώνας). Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Κωνσταντινούπολη, η νέα πόλη γίνεται το κέντρο της ελληνικής παιδείας. Οι λόγιοι, οι γραμματείς και οι βιβλιοθήκες της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας μετακινούνται σταδιακά εκεί. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται ο φυσικός κληρονόμος της ελληνιστικής επιστήμης.

-Τα μοναστήρια ως εργαστήρια διάσωσης (7ος-10ος αιώνας). Καθώς η αυτοκρατορία αντιμετωπίζει πολέμους και κρίσεις, τα μοναστήρια αναλαμβάνουν έναν κρίσιμο ρόλο: αντιγράφουν χειρόγραφα, διορθώνουν φθορές, δημιουργούν βιβλιοθήκες, διατηρούν την ελληνική γλώσσα ζωντανή. Το Άγιον Όρος, η Πάτμος, η Στουδίου Μονή στην Κωνσταντινούπολη γίνονται κέντρα αντιγραφής.  Χωρίς αυτά, μεγάλο μέρος της αρχαίας γραμματείας θα είχε χαθεί.

-Η Μακεδονική Αναγέννηση (9ος-11ος αιώνας).

Με τους Μακεδόνες αυτοκράτορες, το Βυζάντιο γνωρίζει μια πνευματική άνθηση. ιδρύονται σχολές, αναδιοργανώνονται βιβλιοθήκες, αντιγράφονται συστηματικά αρχαία κείμενα. Ο Φώτιος, ο Μέγας Λογοθέτης, συντάσσει τη Μυριόβιβλο, έναν κατάλογο έργων που διάβασε, πολλά από τα οποία χάθηκαν αργότερα, αλλά τα γνωρίζουμε χάρη σε αυτόν. Είναι μια συνειδητή προσπάθεια να σωθεί η ελληνική γνώση.

-Η Κομνήνεια και Παλαιολόγεια Αναγέννηση (11ος-15ος αιώνας)

Οι λόγιοι του Βυζαντίου -Ψελλός, Ιωάννης Ιταλός, Θεόδωρος Μετοχίτης, Πλήθων Γεμιστός- μελετούν, σχολιάζουν και διδάσκουν τα αρχαία κείμενα. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται: σχολή φιλοσοφίας, κέντρο αστρονομίας, εργαστήριο αντιγραφής. Οι Παλαιολόγοι, παρά την παρακμή της αυτοκρατορίας, στηρίζουν ενεργά τη διάσωση χειρογράφων.

-Η πτώση της Πόλης και η μεγάλη διασπορά (1453)

Μετά την Άλωση, οι λόγιοι παίρνουν μαζί τους χειρόγραφα και ταξιδεύουν στη Δύση Μανουήλ Χρυσολωράς, Ιωάννης Αργυρόπουλος, Βησσαρίων, Γεώργιος Τραπεζούντιος. Ο καρδινάλιος Βησσαρίων δωρίζει τη βιβλιοθήκη του στη Βενετία -θεμέλιο της Biblioteca Marciana, μιας από τις σημαντικότερες συλλογές ελληνικών χειρογράφων στον κόσμο. Έτσι, τα ελληνικά κείμενα περνούν στην Ιταλία και τροφοδοτούν την Αναγέννηση.

Το Βυζάντιο δεν ήταν απλώς ένας «μεταφορέας» της αρχαίας γνώσης. Ήταν ο ενεργός θεματοφύλακας που αντέγραψε, διόρθωσε, σχολίασε, δίδαξε και τελικά μετέφερε την ελληνική επιστήμη στην Ευρώπη. Χωρίς το Βυζάντιο, ούτε ο Πτολεμαίος ούτε ο Ίππαρχος, ούτε ο Αριστοτέλης ούτε ο Πλάτων θα είχαν φτάσει στον Κοπέρνικο, στον Κέπλερ, στον Γαλιλαίο, δηλαδή, πιθανόν να μην εκδηλωνόταν η Επιστημονική Επανάσταση τον 17ο αιώνα.

 

Η βυζαντινή διανόηση

Ολίγον κατ' ολίγον

 Η φράση «ολίγον κατ' ολίγον» δεν αποτελεί τυπικό, αυστηρό νομικό όρο (term of art), αλλά λογοτεχνική/περιγραφική έκφραση που χρησιμοποιείται σε νομικά κείμενα, δικόγραφα ή δικαστικές αποφάσεις για να περιγράψει μια βαθμιαία, σταδιακή ή εξελισσόμενη διαδικασία. Αντιστοιχεί σε έννοιες όπως «σιγά-σιγά», «λίγο-λίγο» ή «σταδιακά».

 Νομικό Πλαίσιο Χρήσης

Στο δίκαιο, η έννοια αυτή συναντάται κυρίως σε:

• Αστικό Δίκαιο (Συμβάσεις): Όταν μια υποχρέωση (παροχή) δεν εκπληρώνεται εφάπαξ, αλλά σε δόσεις (π.χ. σταδιακή παράδοση εμπορευμάτων, σταδιακή καταβολή τιμήματος).

• Ποινικό Δίκαιο/Ιστορία (Περιγραφή γεγονότων): Για να περιγραφεί η σταδιακή ιδιοποίηση ξένης περιουσίας ή η σταδιακή τέλεση μιας παράνομης πράξης.

• Δημόσιο/Διεθνές Δίκαιο: Για να περιγραφεί η βαθμιαία παραβίαση ή αλλοίωση ενός καθεστώτος.

Συνώνυμοι/Συναφείς Νομικοί Όροι

Ο "νομικός" όρο που περιγράφει την ίδια διαδικασία είναι:

1. Βαθμιαία εκπλήρωση (Partial/Gradual Performance): Όταν η παροχή γίνεται τμηματικά.

2. Διαδοχική εκπλήρωση: Εκπλήρωση σε στάδια.

3. Τμηματική παράδοση: Στις συμβάσεις πώλησης.

Υπογλώσσια, του Ανδρέα Παππά

Υπο-γλώσσια, 

εκδόσεις Κριτική, 2004

Ο Ανδρέας Παππάς 

από το 1969 ασχολείται επαγγελματικά με την επιμέλεια κειμένων και τη μετάφραση. Από το 1977 έως το 1993 διετέλεσε συνιδιοκτήτης και διευθυντής των εκδόσεων Υποδομή.

Ως συγγραφέας: 

Μεταξύ Γουτεμβέργιου και Μαρξ: 30 χρόνια με μοβ μαρκαδόρο και μολύβι 4Β, το 1999· 

Υπο-γλώσσια, το 2003 και 2005 (δύο τομίδια)· 

Στις ρίζες του εθνολαϊκισμού, το 2015· 

Γλωσσίδια. Κείμενα για τη γλώσσα και όχι μόνο, το 2023.

Περισσότερα για Ανδρέα Παππά: εκδόσεις Πατάκης

👅 «Ποτέ μη χρησιμοποιείς περισσότερα από ένα που στην ίδια περίοδο. Άλλωστε, ακόμη και αν δεν υπήρχε το κύριο αντίδοτο σε αυτό τον κίνδυνο, το οποίο δεν είναι άλλο από το να αποφεύγει κανείς τις φράσεις-σιδηρόδρομος μπορούμε πάντοτε να χρησιμοποιούμε εναλλακτικά τα ο/η/το οποίος/α/ο, που δεν είναι διόλου «καθαρευουσιάνικα», όπως νομίζουν ορισμένοι... Επίσης μια άλλη καλή λύση, η οποία ορισμένες φορές βοηθάει να αποφύγουμε την αλυσίδα των αναφορικών που, είναι η χρήση του όπου όσο και του οπότε –ορθότερων, εφόσον πρόκειται για αναφορά με τοπικό ή χρονικό, αντίστοιχα, χαρακτήρα.

            Μάλιστα, τόσο το όπου όσο και το οπότε δεν είναι μόνο χρήσιμα αντίδοτα στον ελλοχεύοντα «πουπουδισμό», αλλά συχνά και πιο ακριβή από το γενικής χρήσεως και κάπως ουδέτερο που. Έτσι, λ.χ., είναι όχι μόνο εφικτό αλλά και επιβεβλημένο να αποφεύγουμε φράσεις όπως «Πλημμύρισαν σπίτια στη Χίο που [όπου] έβρεξε πολύ» (λες και έβρεξε η Χίος), «Έψαχναν για μέρος που [όπου] θα μπορούσαν να φάνε» (λες και είχαν κατά νου να φάνε… το μέρος), «Κατά τον Μεσαίωνα, που [οπότε, ή έστω όταν] η έννοια του έθνους ήταν ακόμη στα σπάργανα»... (σ. 42)

👅Στον γνωστό μύθο, ο Ηρακλής δεν καλείται να διαλέξει μεταξύ Αρετής και Κακίας, όπως

Δημιουργία του Ελληνικού αλφάβητου και τα αίτια της διγλωσσίας

Ναυσικά Αλειφέρη, για Εισαγωγή στον Ελληνικό Πολιτισμό, ΕΛΠ 10, ΕΑΠ

Ιανουάριος 2014.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ελληνική γραφή από την πρώτη εμφάνισή της –κατά το τέλος της Παλαιολιθικής εποχής– έως τον 9ο αιώνα πέρασε από πέντε στάδια:

α) Το εικονόγραμμα που εμφανίζεται σε σπήλαια και απεικονίζει σκηνές κυνηγιού ή μάχης β) Το ιδεόγραμμα στα μέσα της 4ης π.Χ. χιλιετίας που εξεικονίζει και αντικείμενα γ) την εξέλιξη του ιδεογράμματος το οποίο γίνεται πιο γραμμικό και ο γραφέας προσπαθεί να αντιστοιχίσει ήχο με εικονίδιο δ) το συλλαβόγραμμα, που απομονώνει φθόγγους και τους εξεικονίζει σε συλλαβές μιας λέξης. Τέτοιου είδους γραφικό σύστημα είναι η μινωική Ιερογλυφική ή Εικονική που εμφανίζεται σε σφραγιδόλιθους της Κρήτης στα τέλη του 19ου αιώνα και η Γραμμική Α (και οι δύο δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί). Στα τέλη του 15ου αιώνα η Γραμμική Β –ένα σύστημα 88 συλλαβογραμμάτων και 260 ιδεογραμμάτων– κάνει την εμφάνισή της σε πήλινα αγγεία, πινακίδες, σφραγίδες και αφορά απογραφές, και λογαριασμούς[1] ε) Το γράμμα, το οποίο αντιστοιχεί σ’ έναν φθόγγο. [2]

            Από τον 12ο αιώνα, που ολοκληρώθηκε η εισβολή των βόρειων λαών στον ελλαδικό χώρο με την κάθοδο των Δωριέων έως τον 9ο αιώνα παρατηρείται δημογραφική κάμψη και οπισθοδρόμηση του πολιτισμού των πληθυσμών. Οι αιώνες αυτής της περιόδου χαρακτηρίζονται από τους ιστορικούς μελετητές ως «Σκοτεινοί» (ιδίως ο 11ος και ο 10ος) λόγω της έλλειψης αρχαιολογικών τεκμηρίων. Τα ελληνικά φύλα που προωθήθηκαν στη Βαλκανική χερσόνησο ήρθαν σε επαφή με τους αυτόχθονες πληθυσμούς, όπως οι Πελασγοί, Λέλεκες, οι Κάρες. Από τη συνύπαρξη των επιδρομέων και των αυτόχθονων πληθυσμών προέκυψε η ελληνική γλώσσα. Οι προηγούμενες γραφές φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκαν· παρ’ όλα αυτά κάποιες λέξεις φτάνουν έως τη νεοελληνική γλώσσα.

Αληθής Ιστορία, για τη Σελήνη του Λουκιανού - 2ος αιώνας μ.Χ.

        Αλφαβητάριο  "ΤΑ ΚΑΛΑ ΠΑΙΔΙΑ",

του Επαμεινώνδα Γεραντώνη, ΑΘΗΝΑΙ 1950

 Στην Αρχαιότητα υπήρχε η δοξασία 

ότι στη Σελήνη

κατοικούσαν νοήμονα όντα.

Η λέξη φεγγάρι προέρχεται από τη μεσαιωνική ελληνική λέξη φεγγάριν (10ος-11ος αι.), η οποία αποτελεί υποκοριστικό του αρχαίου ελληνικού ουσιαστικού φέγγος (=φως, λάμψη).
Ετυμολογικά στοιχεία:
Ρίζα: από το αρχαίο φέγγος > φεγγάριον (υποκοριστικό)  > φεγγάριν > φεγγάρι.
Σημασία: Η ονομασία δόθηκε περιφραστικά, υποδηλώνοντας το ουράνιο σώμα που εκπέμπει φως, αντικαθιστώντας σταδιακά την αρχαία λέξη Σελήνη στην δημώδη ομιλία. Ετυμολογικά σημαίνει «το φωτεινό» ή «το μικρό φως»
Συγγενικά: Σχετίζεται με το φεγγοβόλος, φεγγαράκι, φεγγάρι.

«Αληθής Ιστορία»

Καλός δε παρά Σεληνίταις νομίζεται, ήν που τις φαλακρός ή. Και μην και γένεια φύουσιν μικρόν υπέρ τα γόνατα. Και όνυχας εν τοις ποσίν ουκ έχουσιν, αλλά πάντες εισίν μονοδάκτυλοι. Και επειδάν ή πονώσιν ή γυμνάζωνται, γάλακτι παν το σώμα ιδρούσιν, ώστε και τυρούς απ’ αυτού πήγνυνται. Τους δε οφθαλμούς περιαιρετούς έχουσι και πολλοί τους σφετέρους απολέσαντες παρ’ άλλων χρησάμενοι ορώσιν. Τινές δε και πολλούς αποθέτους έχουσιν, οι πλούσιοι.

Κάτοπτρον δε μέγιστον κείται υπέρ φρέατος ου πάνυ βαθέος. Αν μεν ουν εις το φρέαρ καταβή τις, ακούει πάντων των εν τη γη λεγομένων, εάν δε εις το κάτοπτρον αποβλέψη, πάσας μεν πόλεις, πάντα δε έθνη ορά.

Τότε και τους οικείους εγώ εθεασάμην και πάσαν την πατρίδα, ει δε κακείνοι εμέ εώρων, ουκέτι έχω ειπείν. Όστις δε ταύτα μη πιστεύει ούτως έχειν, άν ποτε και αυτός εκείσε αφίκητα, είσεται ως αληθή λέγω.