Μεσοπόλεμος 1919-1939, οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό κλίμα

Το κλίμα του Μεσοπολέμου (Interwar Period) είναι από τα πιο πυκνά και δραματικά σκηνικά της σύγχρονης Ιστορίας. Πρόκειται για εποχή αβεβαιότητας, κρίσης και ριζικών αλλαγών.

Διεθνές περιβάλλον

Η οικονομία διαμορφώνεται από την κατάρρευση μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο που δημιούργησε χρέη, πληθωρισμός, ανεργία. Η Μεγάλη Ύφεση (1929) είναι η μεγαλύτερη οικονομική κρίση του 20ού αιώνα. Αποβιομηχάνιση και φτώχεια σε πολλές χώρες.  Προστατευτισμός: δασμοί, κλειστά σύνορα, κατάρρευση του διεθνούς εμπορίου.

Στο πολιτικό πεδίο εμφανίζεται άνοδος ολοκληρωτισμών: φασισμός στην Ιταλία (Μουσολίνι, 1922), ναζισμός στη Γερμανία (Χίτλερ, 1933), σταλινισμός στη Σοβιετική Ένωση. Αποδυνάμωση δημοκρατιών: πολιτική αστάθεια, πόλωση, βία. Αποτυχία της Κοινωνίας των Εθνών να αποτρέψει συγκρούσεις. Εθνικισμός και ρεβανσισμός ως κυρίαρχες ιδεολογίες.

Στην κοινωνία κυριαρχεί η αίσθηση αποξένωσης και κρίσης αξιών μετά τον πόλεμο. Αστικοποίηση και αλλαγή τρόπου ζωής. Νέες τέχνες και ρεύματα: μοντερνισμός, υπερρεαλισμός, εξπρεσιονισμός. Απελευθέρωση ηθών αλλά και βαθιά ανασφάλεια.

 

Στην Ελλάδα

Ο Μεσοπόλεμος υπήρξε μια εποχή μετάβασης με αδύναμους δημοκρατικούς θεσμούς και συχνή παρέμβαση του στρατού στην πολιτική.

Οικονομικό. Η Μικρασιατική Καταστροφή (1922) έφερε στην Ελλάδα 1,2 εκατομμύρια πρόσφυγες. Προκλήθηκε τεράστια οικονομική επιβάρυνση, ανάγκη για στέγαση, εργασία, ενσωμάτωση. Η αστικοποίηση προκάλεσε ραγδαίες αλλαγές στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη και εμφανίστηκε αγροτική κρίση και φτώχεια στην ύπαιθρο. Συνεχίστηκε η εξάρτηση από ξένα δάνεια. Τεράστιο πλήγμα από τη Μεγάλη Ύφεση (1929): πτώση εξαγωγών, ανεργία.

Στο πολιτικό πεδίο επικράτησαν ακραία αστάθεια, ανασφάλεια και πόλωση σε όλο το πολιτικό φάσμα. Οι ελληνικές κυβερνήσεις του Μεσοπολέμου (1922-1940) χαρακτηρίστηκαν από έντονη πολιτική αστάθεια, τον Εθνικό Διχασμό Βενιζελικών–Αντιβενιζελικών., τη μετάβαση από τη Βασιλεία στην Αβασίλευτη Δημοκρατία (1924) και την τελική επιβολή της δικτατορίας του Μεταξά το 1936. Κυριάρχησαν οι βενιζελικές δυνάμεις, με συχνές αλλαγές, πραξικοπήματα (Πάγκαλος, Κονδύλης) και οικονομική κρίση, οδηγώντας στην κατάλυση του κοινοβουλευτισμού.

Κύρια Χαρακτηριστικά και Κυβερνήσεις:

-Περίοδος Αστάθειας (1922-1928): Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η «Επαναστατική Κυβέρνηση» (Γονατάς-Πλαστήρας) διαχειρίστηκε την κρίση. Ακολούθησαν βραχύβιες κυβερνήσεις, η ανακήρυξη της Δημοκρατίας (1924) και η δικτατορία Πάγκαλου (1925-1926).

-Περίοδος Βενιζέλου (1928-1932): Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επέστρεψε με την «κυβέρνηση των προσωπικοτήτων», επιδιώκοντας σταθερότητα, αλλά η μεγάλη οικονομική ύφεση έπληξε τη δημοτικότητά του.

-Πολιτική Κρίση (1932-1935): Εναλλαγές βενιζελικών και λαϊκών κυβερνήσεων, αποτυχημένα βενιζελικά κινήματα (1933, 1935) και τελικά η παλινόρθωση της Βασιλείας (1935).

-Μεταξική Δικτατορία (4η Αυγούστου 1936): λογοκρισία, αυταρχισμός, κρατικός έλεγχος. Ο Ιωάννης Μεταξάς, με την ανοχή του Γεωργίου Β΄, επέβαλε δικτατορία, αναστέλλοντας το Σύνταγμα, διώκοντας αντιπάλους και ακολουθώντας φασιστικά πρότυπα, η οποία διήρκεσε έως τον πόλεμο του 1940.

Στην κοινωνία το προσφυγικό ζήτημα δημιούργησε νέες συνοικίες, αλλαγή κοινωνικής σύνθεσης αλλά και πολιτισμικό εμπλουτισμός (ρεμπέτικο, νέα επαγγέλματα). Άνοδος εργατικού κινήματος. Εκσυγχρονισμός αλλά και έντονη φτώχεια. Αναζήτηση ελληνικής ταυτότητας ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση. Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου είναι μια χώρα τραυματισμένη, διχασμένη, αλλά και δημιουργική.

Πώς αυτό το κλίμα επηρέασε την τέχνη και τη λογοτεχνία
Η γενιά του ’30 (Σεφέρης, Ελύτης, Εμπειρίκος) εκφράζει την κρίση, την αναζήτηση ταυτότητας και τον μοντερνισμό.
Ο Καββαδίας  εκφράζει την υπαρξιακή αβεβαιότητα της εποχής μέσα από τη θάλασσα και την περιπλάνηση.
Το ρεμπέτικο γεννιέται από τον πόνο και την περιθωριοποίηση των προσφύγων.
Η τέχνη γίνεται χώρος αναστοχασμού και φυγής.

Είναι ο κόσμος όπου γεννιέται ο μοντερνισμός, αλλά και ο κόσμος που οδηγεί στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Νίκος Καββαδίας