Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, 1914-1918, ο Μεγάλος Πόλεμος

Pawel  Kuczynski

Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918), γνωστός και ως «Μεγάλος Πόλεμος», ήταν κυρίως ευρωπαϊκή σύγκρουση που επαναχάραξε τον χάρτη της Ευρώπης. Ο Α΄ΠΠ (1914–1918) ήταν η πρώτη παγκόσμια σύγκρουση του 20ού αιώνα, και θεωρείται ένας από τους πιο αιματηρούς πολέμους της Ιστορίας.

Τα αίτια του πολέμου ήταν ο έντονος εθνικισμός, ο ιμπεριαλιστικός ανταγωνισμός για αποικίες και η συσσώρευση εξοπλισμών δημιούργησαν ένα εκρηκτικό μείγμα. Η αφορμή για την έναρξη του πολέμου ήταν η δολοφονία του αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου, διαδόχου του αυστροουγγρικού θρόνου, στο Σεράγεβο στις 28 Ιουνίου 1914 από έναν Σέρβο εθνικιστή, τον Γαβρίλο Πρίντσιπ. Η Αυστροουγγαρία κηρύσσει πόλεμο στη Σερβία → ενεργοποιούνται οι συμμαχίες → η σύγκρουση εξαπλώνεται σε όλη την Ευρώπη.

 

Εξέλιξη του Πολέμου

 

Οι δύο μεγάλες συμμαχίες

Οι Κεντρικές Δυνάμεις: συνασπίστηκαν, κυρίως, η Γερμανία, η Αυστροουγγαρία και η Οθωμανική Αυτοκρατορία, Βουλγαρία

Σύμμαχοι Αντάντ (Entente Cordiale, Εγκάρδια Συνεννόηση): συνασπίστηκαν, κυρίως, η Γαλλία, η Μεγάλη Βρετανία, η Ρωσία, Σερβία,  και αργότερα η Ιταλία και οι ΗΠΑ, Ιταλία, Ελλάδα κ.ά.

 

·   Δυτικό Μέτωπο: πόλεμος χαρακωμάτων, αδιέξοδο και τεράστιες απώλειες. Μετά την αρχική γερμανική προέλαση, το μέτωπο σταθεροποιήθηκε στη Γαλλία. Για χρόνια, οι στρατιώτες ζούσαν σε άθλιες συνθήκες σε χαρακώματα, με ελάχιστες εδαφικές αλλαγές παρά τις εκατόμβες νεκρών (π.χ. μάχες του Βερντέν και του Σομ).

·   Ανατολικό Μέτωπο: αρχικές επιτυχίες των Κεντρικών Δυνάμεων, αλλά κατάρρευση της Ρωσίας το 1917, έτος καμπής. Η Ρωσία αποσύρθηκε λόγω της Οκτωβριανής Επανάστασης, αλλά η είσοδος των ΗΠΑ στον Πόλεμο το 1917 ανέτρεψε την ισορροπία υπέρ της Αντάντ.

Χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά σε μεγάλη κλίμακα νέα όπλα: άρματα μάχης (tanks), χημικά αέρια, πολυβόλα, αεροπλάνα –ο πόλεμος έγινε βιομηχανικός.

Ο πόλεμος έληξε στις 11 Νοεμβρίου 1918 με την ήττα των Κεντρικών Δυνάμεων. Βουλγαρία Σεπτέμβριος 1918, Οθωμανική Αυτοκρατορία Οκτώβριος 1918, Αυστροουγγαρία Νοέμβριος 1918.

 

H Συνθήκη των Βερσαλλιών, 1919 επέβαλε σκληρούς όρους στη Γερμανία ( απώλεια εδαφών και περιορισμός στρατού). Οι ταπεινωτικοί όροι και η αστάθεια που θεωρούνται αιτίες της εκδήλωσης του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, 1939.

Συνέπειες του Α΄ΠΠ ήταν η κατάρρευση τεσσάρων αυτοκρατοριών (Γερμανικής, Αυστροουγγρικής, Ρωσικής, Οθωμανικής) και η δημιουργία νέων κρατών στην Ευρώπη. Η ίδρυση της Κοινωνίας των Εθνών. Οι ανθρώπινες απώλειες ανέρχονται στα περίπου 18,6 εκατομμύρια νεκροί (9,7 εκατ. στρατιώτες + 8,9 εκατ. άμαχοι). Η γενοκτονία των Αρμένιων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στις 24 Απριλίου 1915.

 

Οι βασικοί ηγέτες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν οι πολιτικοί και στρατιωτικοί αρχηγοί που καθόρισαν την πορεία της σύγκρουσης στις δύο μεγάλες συμμαχίες: την Αντάντ και τις Κεντρικές Δυνάμεις. 

Ηγέτες της Αντάντ (Σύμμαχοι)

 

Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας

• H. H. Asquith – Πρωθυπουργός (1914–1916)
• David Lloyd George – Πρωθυπουργός (1916–1918)
• Βασιλιάς Γεώργιος Ε΄ – Αρχηγός κράτους

Γαλλική Δημοκρατία

• Raymond Poincaré – Πρόεδρος
• Georges Clemenceau – Πρωθυπουργός από το 1917, ηγετική μορφή της νίκης

Ρωσική Αυτοκρατορία

• Τσάρος Νικόλαος Β΄ – έως την επανάσταση του 1917
• Βλαντιμίρ Λένιν – ηγέτης των Μπολσεβίκων μετά το 1917

Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής

• Woodrow Wilson – Πρόεδρος, οδήγησε τις ΗΠΑ στον πόλεμο το 1917

Βασίλειο της Ιταλίας

• Βιτόριο Εμανουέλε Γ΄ – Βασιλιάς
• Antonio Salandra – Πρωθυπουργός (1914–1916)
• Vittorio Orlando – Πρωθυπουργός (1917–1919)

Βασίλειο της Ελλάδας, είχε διχασμένη ηγεσία

• Κωνσταντίνος Α΄ – Βασιλιάς (με φιλογερμανική στάση)
• Ελευθέριος Βενιζέλος – Πρωθυπουργός, οδήγησε την Ελλάδα στο πλευρό της Αντάντ

 

Ηγέτες των Κεντρικών Δυνάμεων

 

Νίκος Καββαδίας, αν και πώς εντάσσεται η ποίησή του στην περίοδο του Μεσοπολέμου (1919-1939)

Καββαδίας Νίκος, γεννήθηκε στη Μαντζουρία στις 11 Ιανουαρίου του 1910. Ήρθε με την οικογένειά του στο Αργοστόλι Κεφαλλονιάς το 1914 όταν ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, και μετά εγκαταστάθηκε στον Πειραιά. Πέθανε στις 10 Φεβρουαρίου το 1975 στην Αθήνα.

Πρόκειται για μια από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις «ασύμμετρης» ένταξης ενός ποιητή σε μια λογοτεχνική περίοδο. Ο Καββαδίας γεννιέται και γράφει μέσα στον Μεσοπόλεμο, αλλά δεν μοιάζει σχεδόν με κανέναν από τους μεγάλους της γενιάς του. Και όμως, η σχέση του με την εποχή του είναι βαθιά, απλώς πλάγια, υπόγεια, αντισυμβατική. 

Ποίηση Νίκου Καββαδία και Μεσοπόλεμος

(Interwar period 1919-1939)

Η μεσοπολεμική ποίηση χαρακτηρίζεται από τον υπερρεαλισμό (εκπροσωπούν ο Εμπειρίκος, ο Εγγονόπουλος), την υπαρξιακή αγωνία και την εσωτερικότητα (εκπροσωπεί ο Σεφέρης), την αναζήτηση ταυτότητας και μοντερνισμού. Ο Καββαδίας δημοσίευσε την πρώτη του συλλογή, «Μαραμπού» το 1933. Βιολογικά και χρονολογικά είναι ποιητής του Μεσοπολέμου, ωστόσο δεν συμμετείχε στα μεγάλα μεσοπολεμικά καλλιτεχνικά ρεύματα.

    Ο Καββαδίας είναι ποιητής του περιθωρίου, κυριολεκτικά και μεταφορικά· δεν είναι υπερρεαλιστής, μοντερνιστής με την έννοια της Γενιάς του ’30· δεν είναι εσωτερικός, ούτε μεταφυσικός, δεν ασχολείται με τον ελληνοκεντρισμό. 

    Η θεματική του είναι αντι-μεσοπολεμική. Όταν οι ποιητές του Μεσοπολέμου αναμετρώνται με την οικονομικο-κοινωνική μεταπολεμική κρίση της Ευρώπης, αναστοχάζονται τη λογοτεχνική παράδοση, πειραματίζονται με νέες μορφές, ο Καββαδίας γράφει για λιμάνια, ναυτικούς, ταξίδια, εξωτικά τοπία, περιθωριακούς ανθρώπους, για τη μοναξιά της θάλασσας. Η ποίησή του μοιάζει να έρχεται από κάποιον παράλληλο κόσμο, έξω από την ιστορική αγωνία της εποχής. Παρ' όλα αυτά η αίσθηση του «ξένου» τον συνδέει με το μεσοπολεμικό βίωμα, και έτσι εντάσσονται ουσιαστικά τα ποιήματά του στην εποχή του Μεσοπολέμου, εποχή αποξένωσης, αβεβαιότητας, διάλυσης των σταθερών αξιών, περιπλάνησης, υπαρξιακής μοναξιάς. Ἐκτὸς ἀπὸ τὴ μάνα σου κανεὶς δὲν σὲ θυμᾶται, σὲ τοῦτο τὸ τρομακτικὸ ταξίδι τοῦ χαμοῦ, «Θεσσαλονίκη».

Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1919) στην Ελλάδα επικράτησε πολιτική αστάθεια (πραξικοπήματα, βραχύβιες κυβερνήσεις), οικονομικό πρόβλημα που επιβάρυνε το προσφυγικό ζήτημα, κοινωνική αναταραχή, φτώχεια και άνοδος του εργατικού κινήματος παράλληλα με εκσυγχρονισμό και  ανάγκη καλλιτεχνικής ανανέωσης. Ο Καββαδίας εκφράζεται σε αυτό το σύνθετο περιβάλλον με 'εργαλεία' τη βιογραφία και τις εικόνες. Η θάλασσα γίνεται το δικό του υπαρξιακό τοπίο. Θα μείνω πάντα ιδανικός και ανάξιος εραστής των μακρυσμένων ταξιδιών και των γαλάζιων πόντων. Ο ναυτικός γίνεται ο απομονωμένος, ο πρόσφυγας, ο ταλαιπωρημένος. Το ταξίδι γίνεται η δική του μορφή υπαρξιακής περιπλάνησης. Έτσι, ενώ το ύφος της ποίησής του δεν μοιάζει με αυτό των μοντέρνων Ελλήνων ποιητών, μοιράζεται, ωστόσο, το ίδιο υπόγειο αίσθημα της εποχής.

    Στον Μεσοπόλεμο η γλώσσα αναζητά νέες μορφές έκφρασης. Ο Καββαδίας προσφέρει δική του ιδιότυπη μορφή μοντερνισμού διατηρώντας τη δημοτική γλώσσα και τον ομοιοκατάληκτο στίχο. Η ποιητική γλώσσα είναι υβριδική, διεθνής, αντι-ακαδημαϊκή. Με κοφτές φράσεις, ναυτική ορολογία, ξένες λέξεις, ρυθμό που θυμίζει τραγούδι ή προφορικότητα δημιουργεί ρεαλιστικές ‒όχι υπερρεαλιστικές‒ εικόνες.

 

«Ένα μαχαίρι»

Θυμᾶμαι, ὡς τώρα νἀ ῾τανε, τὸν γέρο παλαιοπώλη,

ὅπου ἐμοίαζε μὲ μίαν παλιὰ ἐλαιογραφία τοῦ Γκόγια,

ὀρθὸν πλάι σὲ μακριὰ σπαθιὰ καὶ σὲ στολὲς σχισμένες,

νὰ λέει μὲ μία βραχνὴ φωνὴ τὰ παρακάτου λόγια.

Ο Σαρλ ντε Γκωλ

Charles de Gaulle, BRITANNICA

        

        Ο Σαρλ ντε Γκωλ ήταν ο σημαντικότερος Γάλλος ηγέτης του 20ού αιώνα. Αρχηγός της Ελεύθερης Γαλλίας (1940- 1944) στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ιδρυτής της Πέμπτης Γαλλικής Δημοκρατίας, της οποίας υπήρξε ο πρώτος πρόεδρος (1959-1969). Γεννήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 1890, Λιλ, Γαλλία και πέθανε στις 9 Νοεμβρίου 1970.

Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μετά την κατάρρευση της Γαλλίας, το 1940, αρνήθηκε την παράδοση στον Χίτλερ και έφυγε στο Λονδίνο. Από εκεί εξέδωσε την ιστορική Έκκληση της 18ης Ιουνίου, καλώντας τους Γάλλους να συνεχίσουν τον αγώνα. Ίδρυσε τις Ελεύθερες Γαλλικές Δυνάμεις, που πολέμησαν στο πλευρό των Συμμάχων.

        Μετά την απελευθέρωση του Παρισιού, έγινε επικεφαλής της Προσωρινής Κυβέρνησης (1944–1946). Το 1958, εν μέσω της κρίσης της Αλγερίας, επέστρεψε στην εξουσία και ίδρυσε την Πέμπτη Γαλλική Δημοκρατία, με ισχυρό προεδρικό σύστημα. Ως πρόεδρος έκανε τη Γαλλία πυρηνική δύναμη, αποχώρησε από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ (1966) για να διασφαλίσει την ανεξαρτησία της γαλλικής πολιτικής, ακολούθησε ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική, συχνά σε αντίθεση με τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο.
       Θεωρείται ο αρχιτέκτονας της σύγχρονης Γαλλίας. Ενσάρκωσε την ιδέα της «μεγάλης Γαλλίας» και της εθνικής ανεξαρτησίας. Παραμένει σύμβολο αντίστασης, ηγεσίας και πατριωτισμού.

Έκκληση της 18ης Ιουνίου 1940

Η Έκκληση της 18ης Ιουνίου ήταν το ιστορικό ραδιοφωνικό μήνυμα του Σαρλ ντε Γκωλ προς τους Γάλλους στις 18 Ιουνίου 1940, από το Λονδίνο, καλώντας τους να συνεχίσουν τον αγώνα κατά της ναζιστικής Γερμανίας. Θεωρείται η απαρχή της Γαλλικής Αντίστασης.
        Ήταν η πρώτη ομιλία του Σαρλ ντε Γκωλ μετά την άφιξή του στο Λονδίνο, αμέσως μετά την κατάρρευση της Γαλλίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μεταδόθηκε από το BBC στις 18 Ιουνίου 1940. Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της γαλλικής Ιστορίας, καθώς καλούσε τους Γάλλους να μην αποδεχθούν την ήττα και να συνεχίσουν τον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων. Σύμφωνα με τη Wikipedia, η ομιλία θεωρείται η αφετηρία της Γαλλικής Αντίστασης και χάρισε στον ντε Γκωλ το προσωνύμιο «Ο Άνθρωπος της 18ης Ιουνίου».

Ιστορικό πλαίσιο

Στις 14 Ιουνίου 1940 οι Γερμανοί μπήκαν στο Παρίσι. Η κυβέρνηση του στρατάρχη Πεταίν αποφάσισε να ζητήσει ανακωχή. Ο ντε Γκωλ, διαφωνώντας, διέφυγε στο Λονδίνο στις 17 Ιουνίου. Με τη στήριξη του Τσώρτσιλ, του επιτράπηκε να απευθυνθεί στους Γάλλους μέσω ραδιοφώνου. Η ομιλία δεν ηχογραφήθηκε, αλλά το κείμενο διασώθηκε και σήμερα φυλάσσεται στα Εθνικά Αρχεία της Γαλλίας.
        Το μήνυμα της ομιλίας: Ο ντε Γκωλ τόνισε ότι η ήττα δεν είναι οριστική. Η Γαλλία έχει ακόμη σύμμαχους (Βρετανική Αυτοκρατορία, ΗΠΑ). Ο πόλεμος είναι παγκόσμιος και η Γαλλία μπορεί να νικήσει στο μέλλον με ανώτερη βιομηχανική ισχύ. Κάλεσε στρατιώτες, αξιωματικούς και εργάτες να ενωθούν μαζί του στο Λονδίνο για να συνεχίσουν τον αγώνα. 

        Απόσπασμα από το κείμενο της ομιλίας: «Ό,τι κι αν γίνει, η φλόγα της γαλλικής αντίστασης δεν πρέπει να σβήσει και δεν θα σβήσει».
Θεωρείται το ιδρυτικό κείμενο της Ελεύθερης Γαλλίας. Έγινε σύμβολο της αντίστασης στον ναζισμό. Στη συλλογική μνήμη της Γαλλίας, αποτελεί σημείο αναφοράς για την εθνική ενότητα και αξιοπρέπεια.

Ρητορική

Η ρητορική του Σαρλ ντε Γκωλ θεωρείται μία από τις πιο ισχυρές και αναγνωρίσιμες του 20ού αιώνα: βαθιά πατριωτική, υψηλού ύφους, εμποτισμένη με ιστορικό βάθος και έντονη προσωπική αυθεντία. Οι ξένες πηγές τονίζουν ότι ο ντε Γκωλ αντιμετώπιζε τον λόγο ως «μεγάλο εργαλείο εξουσίας» και ότι η γλώσσα του είχε σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα.

• Η ρητορική ως εργαλείο εξουσίας. Η Revue Politique et Parlementaire αναφέρει ότι ο ντε Γκωλ πίστευε βαθιά πως η ρητορική οδηγεί στην εξουσία και ότι ο λόγος είναι το βασικό μέσο άσκησης πολιτικής. Η ομιλία δεν ήταν για αυτόν απλή επικοινωνία. Ήταν πράξη ηγεσίας, τρόπος να διαμορφώσει το έθνος και να το κινητοποιήσει.
• Υψηλό, κλασικό ύφος. Οι ξένες αναλύσεις τονίζουν ότι ο ντε Γκωλ χρησιμοποιούσε κλασική, σχεδόν λογοτεχνική γλώσσα, επηρεασμένη από: την ιησουιτική παιδεία του, τη μελέτη του Σατωβριάνδου, τη γαλλική ιστορική παράδοση. Το ύφος του χαρακτηρίζεται από: μεγάλες, περίτεχνες προτάσεις, υψηλό λεξιλόγιο, ιστορικές αναφορές, ρυθμικότητα και τελετουργικό τόνο. Η πηγή σημειώνει ότι τέτοιο ύφος θεωρείται «αδύνατο» στη σημερινή εποχή των σύντομων μηνυμάτων και των κοινωνικών δικτύων.
• Ταύτιση του εαυτού του με τη Γαλλία. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της ρητορικής του ήταν ότι μιλούσε για τον εαυτό του σε τρίτο πρόσωπο και συχνά ταυτιζόταν με το ίδιο το έθνος. «Η Γαλλία» και «ο Γκωλ» εμφανίζονται συχνά ως σχεδόν ενιαία οντότητα. Αυτό ενίσχυε την εικόνα του ως ενσάρκωση της εθνικής συνέχειας. Η Revue Politique επισημαίνει ότι σήμερα κανένας πολιτικός δεν θα τολμούσε τέτοια ρητορική, λόγω της αλλαγής των κοινωνικών και επικοινωνιακών δομών.
• Ρητορική της Αντίστασης. Στην περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο λόγος του ντε Γκωλ είχε τρία βασικά χαρακτηριστικά: ελπίδα: η περίφημη «Έκκληση της 18ης Ιουνίου» βασίστηκε στην ιδέα ότι η ήττα δεν είναι οριστική· εκτίμηση: προέβλεπε ότι ο πόλεμος θα γίνει παγκόσμιος και ότι η Γαλλία θα επιστρέψει· ηθική νομιμοποίηση: παρουσίαζε τον εαυτό του ως τον μόνο φορέα της «αληθινής Γαλλίας».
• Στρατηγική ασάφεια και πολιτική γλώσσα. Η FixQuotes αναλύει τη ρητορική του ως στρατηγική, όχι απλώς συναισθηματική. Ο ντε Γκωλ θεωρούσε ότι ο πολιτικός λόγος δεν είναι πάντα κυριολεκτικός, χρησιμοποιείται για να διαχειρίζεται δυνάμεις, απαιτεί «στρατηγική ασάφεια» σε κρίσιμες στιγμές. Αυτό εξηγεί γιατί οι ομιλίες του συνδυάζουν μεγαλόπνοες διακηρύξεις με προσεκτικά διατυπωμένες θέσεις.
• Ρητορική εθνικής ανεξαρτησίας. Η ρητορική του ντε Γκωλ συνδέεται άμεσα με τον γκωλισμό, που βασίζεται στην εθνική κυριαρχία, στην ανεξαρτησία από υπερδυνάμεις, στην ισχυρή εκτελεστική εξουσία, στην πατριωτική ενότητα. Η γλώσσα του ήταν το μέσο για να νομιμοποιήσει αυτή την πολιτική.