Αντιγόνη, του Σοφοκλή, Αρχαίο θέατρο, ΕΛΠ 31

Υπόθεση του έργου 

Η υπόθεση της Αντιγόνης του Σοφοκλή είναι από τις πιο δυνατές και καθαρές στην αρχαία τραγωδία: σύγκρουση ανάμεσα στον νόμο του κράτους και τον νόμο της συνείδησης.
        Μετά τον εμφύλιο πόλεμο στη Θήβα, οι δύο αδελφοί, Ετεοκλής και Πολυνείκης, σκοτώνονται αλληλοσπαρασσόμενοι. Ο νέος βασιλιάς, Κρέων, αποφασίζει να τιμήσει τον Ετεοκλή ως υπερασπιστή της πόλης και να απαγορεύσει την ταφή του Πολυνείκη, θεωρώντας τον προδότη. Η ποινή για όποιον παραβεί την εντολή είναι θάνατος.    
        Η Αντιγόνη, αδελφή των δύο νεκρών, θεωρεί ότι ο άγραφος, θεϊκός νόμος απαιτεί να ταφεί κάθε άνθρωπος. Παρά την απαγόρευση, θάβει τον Πολυνείκη. Συλλαμβάνεται και οδηγείται μπροστά στον Κρέοντα. Ο Κρέων, αμετακίνητος, την καταδικάζει να θαφτεί ζωντανή σε σπήλαιο. Ο Αίμονας, γιος του Κρέοντα και μνηστήρας της Αντιγόνης, προσπαθεί να τον μεταπείσει, αλλά ο βασιλιάς επιμένει.    
        Ο μάντης Τειρεσίας προειδοποιεί τον Κρέοντα ότι οι θεοί οργίζονται για την ασέβεια. Ο Κρέων, αργά, αποφασίζει να αλλάξει γνώμη. Όμως όταν φτάνει στο σπήλαιο βρίσκει την Αντιγόνη νεκρή, κρεμασμένη. Ο Αίμονας αυτοκτονεί πάνω στο σώμα της. Η Ευρυδίκη, σύζυγος του Κρέοντα, αυτοκτονεί μαθαίνοντας τον θάνατο του γιου της. Ο Κρέων μένει ολομόναχος, συντριμμένος από τις συνέπειες της ακαμψίας του.

Συμπέρασμα: Η Αντιγόνη είναι η ιστορία μιας γυναίκας που επιλέγει τον ηθικό νόμο αντί του κρατικού, και ενός ηγέτη που μαθαίνει πολύ αργά ότι η εξουσία χωρίς μέτρο οδηγεί στην καταστροφή.

Το ιστορικό πλαίσιο του έργου «Αντιγόνη»

Το ιστορικό πλαίσιο της Αντιγόνης του Σοφοκλή συνδέεται με την πολιτική, κοινωνική και πνευματική πραγματικότητα της Αθήνας του 5ου αιώνα π.Χ., δηλαδή της εποχής του Περικλή, της δημοκρατίας, των πολέμων και των μεγάλων αναταραχών.

Χρυσός Αιώνας της Αθήνας (480-404 π.Χ.)
Η Αντιγόνη γράφτηκε και παρουσιάστηκε γύρω στο 441-442 π.Χ., μέσα στον λεγόμενο Χρυσό Αιώνα της Αθήνας, περίοδο μεγάλης ακμής ‒άνθηση της δημοκρατίας, της φιλοσοφίας και των τεχνών, πολιτική ηγεμονία της Αθήνας, ανάπτυξη του θεάτρου ως θρησκευτικού και πολιτικού θεσμού.
       Επικρατούσαν πολιτικές εντάσεις και φόβος αυταρχισμού. Η Αθήνα της εποχής αντιμετώπιζε πολέμους μεταξύ πόλεων-κρατών, κοινωνικές εντάσεις, φόβο για τυραννία και κατάχρηση εξουσίας. Το θεατρικό έργο αντανακλά αυτές τις ανησυχίες. Ο Κρέων παρουσιάζεται ως ηγέτης που, στο όνομα της τάξης, γίνεται αυταρχικός ‒μια έμμεση προειδοποίηση για τους Αθηναίους πολίτες.

Η μεγάλη επιδημία και η ηθική κρίση
Το 429 π.Χ., λίγο μετά τη συγγραφή του έργου, η Αθήνα χτυπήθηκε από μια καταστροφική επιδημία που σκότωσε μεγάλο τμήμα του πληθυσμού. Η περίοδος αυτή χαρακτηριζόταν από ηθική και κοινωνική αναστάτωση, οι οποίες αντανακλώνται στο έργο μέσω του εμφυλίου πολέμου των αδελφών, της κατάρρευσης της οικογένειας, της σύγκρουσης νόμου και ηθικής.
Η δημοκρατία και ο ρόλος του πολίτη
Ο Σοφοκλής ήταν ενεργός πολίτης. Υπηρέτησε ως στρατηγός και υπήρξε ταμίας του κράτους. Η εμπειρία του αυτή επηρέασε τη θεματολογία του έργου: σύγκρουση δημόσιου και ιδιωτικού καθήκοντος, όρια της εξουσίας, ευθύνη του ηγέτη απέναντι στον λαό.
Το θέατρο ως πολιτικός θεσμός
Στην Αθήνα του 5ου αιώνα το θέατρο ήταν θρησκευτική και πολιτική υποχρέωση. Οι τραγωδίες συζητούσαν θέματα που αφορούσαν την πόλη, οι πολίτες έβλεπαν το έργο ως πολιτικό στοχασμό πάνω στη δημοκρατία και την εξουσία.

Συμπέρασμα: Ο Σοφοκλής τοποθετεί την ιστορία 800 χρόνια πριν, στη Θήβα, προκειμένου να σχολιάσει σύγχρονα ζητήματά του χωρίς να προσβάλει τους ηγέτες της εποχής. Το ιστορικό πλαίσιο της Αντιγόνης είναι μια εποχή δημοκρατικής ακμής αλλά και πολιτικών φόβων, κοινωνικών εντάσεων και ηθικής κρίσης, προβληματισμού για την εξουσία, τον νόμο και την ευθύνη του πολίτη. Το έργο παραμένει τόσο επίκαιρο καθώς θέτει ζητήματα που απασχολούν κάθε κοινωνία σε περιόδους κρίσης.

Κριτική

Το θεατρικό έργο του Σοφοκλή παραμένει ζωντανό, προκλητικό και βαθιά ανθρώπινο. Δεν είναι απλώς μια τραγωδία για μια ανυπάκουη κόρη ‒είναι μια σύγκρουση ανάμεσα σε δύο μορφές δικαίου, δύο κοσμοθεωρίες και δύο αμετακίνητες βεβαιότητες.

Η σύγκρουση δύο δικαίων ‒όχι καλού και κακού
Η Αντιγόνη δεν παρουσιάζει έναν «καλό» και έναν «κακό» χαρακτήρα. Ο Σοφοκλής στήνει μια τραγική σύγκρουση ανάμεσα σε δύο δίκαια. Το άγραφο, θεϊκό δίκαιο (Αντιγόνη) και το ανθρώπινο, πολιτειακό δίκαιο (Κρέων). Και τα δύο δίκαια έχουν λογική, συνέπεια και ηθικό βάρος. Η τραγωδία γεννιέται επειδή ουδείς υποχωρεί. Αυτό κάνει το έργο διαχρονικό: δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις, αλλά μας αναγκάζει να σκεφτούμε τι σημαίνει «δίκαιο» και ποιος το ορίζει.

Η Αντιγόνη ως σύμβολο αντίστασης ‒αλλά και ακαμψίας
Η Αντιγόνη συχνά παρουσιάζεται ως ηρωίδα της ελευθερίας και της ηθικής. Πράγματι, υπερασπίζεται την οικογένεια, την τιμή των νεκρών, την ανώτερη ηθική τάξη. Ωστόσο, μια κριτική ανάγνωση δείχνει ότι η Αντιγόνη είναι επίσης απόλυτη, αδιάλλακτη, σχεδόν φανατική. Δεν διαπραγματεύεται, δεν ακούει, δεν σκέφτεται τις συνέπειες. Η ηρωικότητά της είναι ταυτόχρονα και η τραγική της αδυναμία.

Ο Κρέων τύραννος ή υπεύθυνος ηγέτης; Επιφανειακά, ο Κρέων μοιάζει με αυταρχικό ηγεμόνα. Αλλά ο Σοφοκλής τον παρουσιάζει με πολυπλοκότητα· προσπαθεί να προστατεύσει την πόλη, φοβάται την αναρχία, θέλει να επιβάλει σταθερότητα μετά τον εμφύλιο. Το λάθος του δεν είναι ότι έχει άδικο· είναι ότι δεν ακούει, δεν αμφιβάλλει, δεν επιτρέπει χώρο για την ανθρώπινη διάσταση του νόμου. Η πτώση του είναι η πτώση ενός ανθρώπου που πίστεψε ότι η εξουσία μπορεί να λειτουργήσει χωρίς ευελιξία.

Η τραγικότητα ως αποτέλεσμα της ακαμψίας
Η Αντιγόνη είναι τραγωδία όχι επειδή κάποιος έχει δίκιο και κάποιος άδικο, αλλά επειδή και οι δύο έχουν δίκιο και οι δύο είναι αμετακίνητοι και οι δύο οδηγούνται στην καταστροφή από την ίδια τους την αρετή. Η ιδέα ότι η απόλυτη βεβαιότητα είναι επικίνδυνη, ακόμη κι όταν πηγάζει από ηθική καθαρότητα είναι το πιο σύγχρονο στοιχείο του έργου.

Η θέση της γυναίκας και η ανατροπή των ρόλων
Η Αντιγόνη αμφισβητεί την πατριαρχική εξουσία την πολιτική ιεραρχία, την κοινωνική της θέση. Ο Σοφοκλής παρουσιάζει μια γυναίκα που δεν υπακούει, δεν φοβάται, δεν σιωπά. Αυτή η θέση ήταν ριζοσπαστική για την εποχή του συγγραφέα και παραμένει ισχυρή ακόμη και σήμερα.

Η επικαιρότητα του έργου
Η Αντιγόνη διαβάζεται σήμερα μέσα από πολλαπλούς φακούς: πολιτική ανυπακοή, ανθρώπινα δικαιώματα, σύγκρουση κράτους-ατόμου, φεμινιστική ανάγνωση, ηθική της ευθύνης. Κάθε εποχή βρίσκει στο έργο έναν νέο καθρέφτη των δικών της κρίσεων.

Συμπέρασμα: Η Αντιγόνη του Σοφοκλή είναι μια τραγωδία που ξεπερνά τον μύθο της Θήβας. Είναι μια βαθιά μελέτη της ανθρώπινης φύσης, της εξουσίας, της ηθικής και της σύγκρουσης ανάμεσα σε δύο αλήθειες που δεν μπορούν να συνυπάρξουν. Η δύναμή της βρίσκεται στο ότι δεν παίρνει θέση, μας αφήνει να αναμετρηθούμε με τα όρια της δικής μας ηθικής.

Ερμηνεία του έργου από πολιτική σκοπιά

Προσωπικότητα και ολοκλήρωση, του Λέο Μπουσκάλια (1986)

BANKSY

Personality and integration by Leo Buscaglia (1924-1998)

Ο ρόλος της στενής σχέσης και του έρωτα  

Οι ολοκληρωμένοι άνθρωποι αναγνωρίζουν, ότι χρειάζονται τους άλλους. Δεν θεωρούν την ανάγκη αυτή για αγάπη και οικειότητα σαν υποχρέωση να υποβιβάζουν τον εαυτό τους, αλλά περισσότερο σαν μέσο αντανάκλασης των μεγάλων δυνατοτήτων τους και μοιράσματός τους με άλλους. Δεν αισθάνονται περιορισμένοι από την αγάπη και τις στενές σχέσεις, αλλά τις θεωρούν ιδιαίτερη ευκαιρία για ανάπτυξη. Κατανοούν πως ποτέ δεν μπορούν να κατέχουν κάποιον άλλο και δεν έχουν καμιά επιθυμία να ανήκουν σε κάποιον. Ξέρουν ότι η οικειότητα φέρνει κοντά τους ανθρώπους, αλλά ότι είναι ευθύνη του καθένα να διατηρήσει την αυτονομία της. Ότι πρέπει να αναπτύσσονται χωριστά για να εξακολουθήσουν να αναπτύσσονται με άλλους. ο έρωτας και οι στενές σχέσεις προκαλούνται, δεν απειλούνται από τις διαφορές. Οι ολοκληρωμένοι άνθρωποι που ξέρουν πως όταν δυο άνθρωποι αποφασίζουν να κάνουν στενή σχέση, ενώνουν, δύο διαφορετικούς κόσμους, κι έτσι, όχι μόνον φέρνουν ο ένας στον άλλον κοινά στοιχεία, αλλά και διαφορές. Οι διαφορές είναι που θα συνεχίσουν να τους κινητοποιούν ν’ αναπτυχθούν. Το βάθος της αγάπης μας μπορεί συνήθως να μετρηθεί από το βαθμό στον οποίο είμαστε διατεθειμένοι να μοιράζουμε τον εαυτό μας με άλλους. αρχίζουμε με ξεχωριστά Εγώ. Φτιάχνουμε έναν κοινό χώρο ανάμεσα στα δύο Εγώ  και τον ονομάζουμε Εμείς. Αυτός είναι ο χώρος στον οποίο αναπτύσσεται η οικειότητα. Όσο μεγαλύτερη είναι η κοινή εμπειρία, τόσο μεγαλύτερος και ο χώρος του Εμείς. Αυτός είναι ο χώρος στον οποίο αναπτύσσεται η οικειότητα. Όσο μεγαλύτερη είναι η κοινή εμπειρία, τόσο μεγαλύτερος και ο χώρος του Εμείς.

Ο έρωτας και η οικειότητα έχουν πολλά στάδια και γι’ αυτό μεταβάλλονται διαρκώς. Η οικειότητα της πρώτης συνάντησης δεν θα είναι η οικειότητα του μήνα του μέλιτος, αλλά θα υπάρξουν πολλές περίοδοι μήνα του μέλιτος. Κάθε περίοδος θα είναι καινούργια και θα δημιουργεί νέες διαστάσεις στην οικειότητα. Επιβάλλεται γι’ αυτό ο ολοκληρωμένος άνθρωπος να έχει πάντα συνειδητότητα και να είναι ανοιχτός στην αλλαγή. Το πρόσωπο στα χέρια σήμερα κάποιου δεν θα είναι το ίδιο πρόσωπο αύριο, ή ακόμα για το λόγο αυτό, την επόμενη ώρα. Ο έρωτας δεν ανατρέφεται ούτε αυξάνεται κοιτάζοντας προς τα πίσω, βιώνεται πάντα στο παρόν.

Η ώριμη οικειότητα και η αγάπη δεν στηρίζονται στις προσδοκίες. Αφού κανείς, ούτε κι ένας άγιος, δεν μπορεί να ξέρει ή να εκπληρώσει όλες μας τις προσδοκίες, το να έχουμε προσδοκίες από τους άλλους σημαίνει ότι επιζητούμε τον πόνο και την απογοήτευση. Η μόνη βάσιμη προσδοκία στον έρωτα βρίσκεται στην ελπίδα ότι αυτοί που αγαπάμε θα γίνουν ο εαυτός τους, όπως κι εμείς. Η αγάπη που προσφέρεται από μια αίσθηση καθήκοντος ή υποχρέωσης, είναι η μεγαλύτερη προσβολή και γι’ αυτό δεν είναι καθόλου αγάπη.

Ο αληθινός έρωτας και η οικειότητα αναπτύσσονται με τον καλύτερο τρόπο αυθόρμητα και

Ωφελιμισμός vs Δεοντοκρατίας

Αφού όλα κρίνονται εκ του αποτελέσματος, αλλαγή πλεύσης…

 1. Οι Μηδικοί πόλεμοι επρόκειτο να μείνουν στη συλλογική φαντασιακή διάσταση των Ελλήνων το σύμβολο της νίκης του πολιτισμού κατά των βαρβάρων. […] Αν και πολλοί από τους νεότερους υιοθέτησαν για μεγάλο διάστημα την άποψη αυτή και είδαν τους Μηδικούς πολέμους σαν μια νίκη της Δύσης εναντίον της Ανατολής, σήμερα υπάρχει μια τάση σχετικοποίησης της σημασίας της ελληνικής νίκης. Επισημαίνονται, δηλαδή, οι περικλειόμενοι κίνδυνοι κατά το μέτρο που η νίκη, αθηναϊκή κατά πρώτο λόγο, έγινε η απαρχή της ηγεμονίας αυτής της πόλης που επρόκειτο στη συνέχεια να δημιουργήσει μέσα στον ελληνικό κόσμο μια ρήξη  περισσότερο μοιραία στη μακροχρόνια διάσταση απ’ ό,τι θα ήταν ίσως η ενδεχόμενη νίκη των Περσών. (Claude Mosse-Annie Shcnapp-Gourberllon, ΕΠΙΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ)
Δηλαδή: για να αποφευχθεί ο μετέπειτα πόλεμος Αθήνας Σπάρτης (Πελοποννησιακός Πόλεμος 431-404 π.Χ) ήταν προτιμότερο να υποδουλωθεί από τους Πέρσες η Αθήνα. 

Η οποία Αθήνα όμως είτε θα επαναστατούσε και θα πολεμούσε εναντίον των Περσών είτε θα ανήκε για πάντα στην Περσική Αυτοκρατορία.

2. Τα κίνητρα της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου ήταν η εκμετάλλευση του πλούτου της Ανατολής. Όταν προετοίμαζε την εκστρατεία ήξερε ότι θα σκοτωθούν χιλιάδες άνθρωποι. Παρ’ όλα αυτά όχι μόνο δεν δίστασε αλλά σκότωνε επί μια δεκαετία. Δικαιωματικά, λοιπόν, κατατάσσεται στον κατάλογο των μακελάρηδων του ανθρώπινου είδους, όπως Χίτλερ, Στάλιν, Ατατούρκ, Καντάφι, Τζέγκινς Χαν, κ.ά.
Ωστόσο, ο Αλέξανδρος ο Μακεδόνας για την πλειονότητα των Ελλήνων είναι ήρωας, επειδή κρίνεται εκ του αποτελέσματος -η εξάπλωση του ελληνικού πολιτισμού. Σ’ αυτήν την περίπτωση το κίνητρο (ο δήθεν εξελληνισμός των βάρβαρων πολιτισμών) μεγιστοποιεί το όφελος, την ηδονή των Ελλήνων αρχαίων και σύγχρονων. (Δεοντοκρατία:

 
3. Οι φοιτητές που είχαν πάρει μέρος στην εξέγερση του Πολυτεχνείου (1973) επί πολλά χρόνια εκτιμώνταν ως ήρωες για την αντίστασή τους στο δικτατορικό καθεστώς του συνταγματάρχη Γεωργίου Παπαδόπουλου. Μετά τα γεγονότα της εξέγερσης, ακολούθησε η άνοδος του ταξίαρχου Ιωαννίδη, επιβλήθηκε εκ νέου στρατιωτικός νόμος, κάποιοι εκ των φοιτητών αναδείχθηκαν στην πολιτική σκηνή της Μεταπολίτευσης, οι οποίοι φάνηκαν ανάξιοι… και κάπως έτσι οδηγήθηκε η Ελλάδα στην πτώχευση και την κρίση, στα μνημόνια το 2010.  
Η ωφελιμότητα αλλά και ο συμβολισμός του 'Πολυτεχνείου' μετά από 40 χρόνια αμφισβητούνται. Θα είχε βάση η αμφισβήτηση, αν ξέραμε με βεβαιότητα ότι δεν θα εκδηλωνόταν η πτώχευση της χώρας ενώ ο βίος των πολιτών θα ήταν ευτυχισμένος. Το αν ήταν καθοδηγούμενη η εξέγερση από ξένα μυστικά κέντρα παραπέμπει σε άλλου είδους συζήτηση και ανάλυση.

4. Μετά τη Γαλλική (1789), Ελληνική (1821), Ρωσική Επανάσταση (1917) ακολούθησαν τρομοκρατία, εμφύλιοι πόλεμοι.
Το ότι οι άνθρωποι δεν κατάφεραν να διαφυλάξουν, να υπερασπιστούν, να ενσωματώσουν στην ζωή τους τα συνθήματα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ-ΙΣΟΤΗΤΑ, καθιστά τις τρεις επαναστάσεις ανώφελες, άκαιρες, μη αναγκαίες;


5. Στις 6 και 9 Αυγούστου του 1945, οι Αμερικανοί έριξαν ατομικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι αντίστοιχα. Η κατακραυγή του κόσμου γι αυτό το μαζικό φρικιαστικό έγκλημα ήταν η αφορμή για τη λήξη του Β΄ ΠΠ.
Σύμφωνα με τους ωφελιμιστές, ναι μεν σκοτώθηκαν περίπου 150.000 άνθρωποι από την έκρηξη αλλά έληξε ο μακροχρόνιος πόλεμος, ο οποίος αν συνεχιζόταν θα αφάνιζε και άλλα εκατομμύρια.