Συνθήκη του Ουνκιάρ Ισκελεσί, Ρωσο-οθωμανική, 1883

Η Συνθήκη του Ουνκιάρ Ισκελεσί ήταν μια καθοριστική ρωσοοθωμανική συμφωνία που μετέβαλε ριζικά το καθεστώς των Στενών, επιτρέποντας στη Ρωσία να απαιτεί το κλείσιμό τους σε ξένα πολεμικά πλοία. Αποτέλεσε σημείο καμπής στη διπλωματική ισορροπία της Ανατολικής Μεσογείου και προκάλεσε έντονη ανησυχία στις Δυτικές δυνάμεις.
    Υπογράφηκε στην ασιατική πλευρά του Βοσπόρου, στην αποβάθρα Ουνκιάρ Ισκελεσί στις 8 Ιουλίου 1833 μεταξύ Ρωσικής Αυτοκρατορίας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ήταν αποτέλεσμα της ρωσικής στρατιωτικής βοήθειας προς τον Σουλτάνο Μαχμούτ Β΄, όταν ο Ιμπραήμ Πασάς (γιος του Μωχάμετ Αλή της Αιγύπτου) απειλούσε να καταλάβει την Κωνσταντινούπολη.


Κύριοι όροι της Συνθήκης
-Αμυντική συμμαχία. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεσμευόταν να βοηθήσει τη Ρωσία σε περίπτωση πολέμου.
-Μυστικό άρθρο. Το πιο σημαντικό και αμφιλεγόμενο μέρος της συνθήκης ήταν το μυστικό άρθρο, σύμφωνα με το οποίο η Οθωμανική Αυτοκρατορία θα έκλεινε τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων σε όλα τα ξένα πολεμικά πλοία, εφόσον το ζητούσε η Ρωσία. Έτσι, η Ρωσία κέρδισε μοναδική στρατηγική επιρροή αφού μπορούσε να εμποδίσει τις δυτικές ναυτικές δυνάμεις να εισέλθουν στη Μαύρη Θάλασσα.

Τα Στενά ήταν (και παραμένουν) ο πιο κρίσιμος θαλάσσιος διάδρομος μεταξύ Μαύρης Θάλασσας και Μεσογείου. Η Συνθήκη ήταν τόσο σημαντική στον βαθμό που ανέτρεψε τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο. Η δυνατότητα της Ρωσίας να τα κλείνει κατά βούληση, ουσιαστικά να ελέγχει τα Στενά, άλλαζε το γεωπολιτικό παιχνίδι. Η Συνθήκη θεωρήθηκε από τη Βρετανία και την αυτοκρατορική Γαλλία ως ρωσική διείσδυση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και απειλή για τις δικές τους ναυτικές και εμπορικές διαδρομές.
    Η Συνθήκη του Ουνκιάρ Ισκελεσί δεν ανανεώθηκε και αντικαταστάθηκε από τη Συνθήκη των Στενών του Λονδίνου (1841), η οποία επανέφερε το καθεστώς κλειστών Στενών για όλα τα πολεμικά πλοία, αφαιρώντας το μονομερές προνόμιο της Ρωσίας.
    Αργότερα, το καθεστώς των Στενών άλλαξε ξανά με τις Συνθήκες των Σεβρών (1920), Λωζάννης (1923) και τελικά Μοντρέ (1936), που ισχύει μέχρι σήμερα.

Τάσης Παπαϊωάννου, αρχιτέκτονας

4 Ιουνίου 2015

Έτσι τελειώνει ο κόσμος όχι με ένα βρόντο, μα μ΄ένα λυγμό

του Τάση Παπαϊωάννου
Αρχιτέκτων-καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ

Είμαστε οι κούφιοι ανθρώποι/ Είμαστε οι παραγεμισμένοι ανθρώποι, λένε οι πρώτοι στίχοι του ποιήματος του Ελιοτ, απ' όπου αντλούμε τον τίτλο του άρθρου μας.

Τα δημογραφικά στοιχεία προβληματίζουν. Οι στατιστικοί δείκτες, τα διαγράμματα και οι πίνακες με τις ποσοστώσεις τρομάζουν. Το 1825 ο πληθυσμός της Γης ανερχόταν σε περίπου 1 δισεκατομμύριο ανθρώπους, το 2011 εκτινάχτηκε στα 7 δισ., ενώ, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των Ηνωμένων Εθνών, το 2050 θα κατοικούν στον πλανήτη περί τα 9,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι. Νούμερα ιλιγγιώδη. Ανθρωποι κι άλλοι άνθρωποι, σκαρφαλωμένοι πάνω σε μια κιβωτό που μοιάζει ότι δεν μπορεί πλέον να μας αντέξει· και διαρκώς βουλιάζουμε. Το ναυάγιο φαντάζει προδιαγεγραμμένο κι όμως, ελάχιστοι από όλους εμάς ανησυχούν! Το μέλλον για πρώτη ίσως φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας πλησιάζει τόσο ζοφερό και δυσοίωνο.

Παρ' όλα αυτά, τίποτε δεν φαίνεται ικανό να ταράξει τη μακαριότητα του δυτικού -και όχι μόνο- κόσμου. Κοίτα μας! Στέκουμε άβουλοι, παθητικοί, ναρκωμένοι στον βαθύ λήθαργο της εικονικής τηλεοπτικής ευδαιμονίας μας. Βαλσαμωμένοι μέσα στην καταναλωτική αυταπάτη που φαντάζει στα μάτια μας σαν η υπέρτατη αξία της ζωής, χαμένοι κάπου ανάμεσα στο νέο Smartphone και στο τελευταίο μοντέλο του tablet που πρέπει διακαώς να αποκτήσουμε.

Την ίδια ώρα 1,3 δισ. άνθρωποι ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας, χωρίς τροφή, χωρίς νερό και στοιχειώδη υγειονομική περίθαλψη. Στο έλεος της μοίρας τους! Κάποιοι άλλοι, εξαιρετικά λίγοι, κατέχουν αστρονομικά πλούτη και τα αυξάνουν συνεχώς με γεωμετρική πρόοδο. Περιουσίες μυθικές, πολύ μεγαλύτερες από το ΑΕΠ ολόκληρων κρατών. Ενα επικίνδυνο σύστημα τείνει να εδραιωθεί ως αδιαμφισβήτητο παγκόσμιο καθεστώς, ως μονόδρομος ανάπτυξης και εξέλιξης, το οποίο συνεχίζει να διευρύνει με αφάνταστα βίαιο τρόπο τις ακραίες ανισότητες ανάμεσα στους ανθρώπους. Η ανισομέρεια ανάμεσα στις φτωχές και πλούσιες περιοχές του πλανήτη διαρκώς διογκώνεται. Τα καραβάνια των απελπισμένων μεταναστών θα πολλαπλασιάζονται στην αγωνιώδη προσπάθειά τους να βρουν ένα ασφαλές μέρος για να μπορέσουν στοιχειωδώς να ζήσουν.

Και η αρχιτεκτονική; Καθρέφτης της ζωής μας, αδιάψευστος, αποτυπώνει στον χώρο τις τρομακτικές αντιθέσεις. Από τη μία, στη βιτρίνα των μεγαλουπόλεων, τα φαντασμαγορικά σύγχρονα υπερπολυτελή κατασκευάσματα και, από την άλλη, στην πίσω μεριά, οι τρώγλες και οι ατέλειωτες παραγκουπόλεις των πάμφτωχων ανθρώπων που συνωθούνται στο περιθώριο. Απέναντι στην αρχιτεκτονική χίμαιρα που χτίζεται από το περίσσευμα, στέκει η αρχιτεκτονική από το υστέρημα, στα νέα προηγμένα και πολυδιαφημισμένα υλικά, η επανάχρηση των υπολειμμάτων, των «άχρηστων» που πετιούνται στις χωματερές.

Δεν είναι, λοιπόν, ματαιόδοξη και απολύτως ναρκισσιστική η προσπάθεια να εκφραστεί

Συνθήκη του Μοντρέ, 1936

Η Συνθήκη του Μοντρέ (Treaty of Montreux) ή Σύμβαση του Μοντρέ σχετικά με το καθεστώς των Στενών (Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits) είναι μια από τις πιο σημαντικές διεθνείς συμφωνίες του 20ού αιώνα, γιατί καθορίζει μέχρι σήμερα το καθεστώς των Στενών του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων, που είναι η μόνη υδάτινη δίοδος από τη Μαύρη Θάλασσα προς τη Μεσόγειο. Η Συνθήκη υπογράφηκε στις 20 Ιουλίου 1936 στο Μοντρέ της Ελβετίας. Συμμετείχαν: Τουρκία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, ΕΣΣΔ, Ιαπωνία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ελλάδα, Γιουγκοσλαβία. Αντικατέστησε το καθεστώς των Στενών που είχε οριστεί στη Συνθήκη της Λωζάννης (1923) και ρύθμισε εκ νέου την παρουσία του ΝΑΤΟ και της Ρωσίας στην περιοχή.
        Η νέα συνθήκη χρειάστηκε επειδή η Συνθήκη της Λωζάννης (1923) είχε θέσει τα Στενά σε διεθνή επιτροπή και είχε επιβάλει αποστρατιωτικοποίηση. Η άνοδος του ναζισμού και η γενικότερη αστάθεια στην Ευρώπη, η ανάγκη της Τουρκίας να ελέγχει την άμυνά της, η επιθυμία των Μεγάλων Δυνάμεων για σταθερότητα στη Μαύρη Θάλασσα ώστε να διατηρηθεί η ισορροπία δυνάμεων οδήγησαν σε νέα διαπραγμάτευση.

Τα κύρια σημεία της Συνθήκης του Μοντρέ ήταν ο πλήρης έλεγχος των Στενών από την Τουρκία (με πρωθυπουργό τον Ισμέτ Ινονού), η οποία πέτυχε τεράστια διπλωματική νίκη για την Άγκυρα καθώς απέκτησε δικαίωμα στρατιωτικοποίησης των Στενών, δικαίωμα ελέγχου της ναυσιπλοΐας και δικαίωμα κλεισίματος των Στενών σε καιρό πολέμου.
        Σε καιρό πολέμου η Τουρκία μπορεί να κλείσει τα Στενά σε πολεμικά πλοία, να απαγορεύσει τη διέλευση πλοίων εμπόλεμων κρατών, να επιτρέψει διέλευση μόνο σε πλοία που επιστρέφουν στις βάσεις τους, όρος που δίνει στην Τουρκία τεράστια γεωπολιτική ισχύ. Σε καιρό ειρήνης τα εμπορικά πλοία όλων των κρατών έχουν ελεύθερη διέλευση, χωρίς περιορισμούς μεγέθους ή φορτίου, με ορισμένες τεχνικές προϋποθέσεις (π.χ. υγειονομικοί έλεγχοι).

Το πιο κρίσιμο σημείο της Συνθήκης αφορά τους περιορισμούς για τα πολεμικά πλοία μη παράκτιων κρατών της Μαύρης Θάλασσας.
        Για κράτη εκτός Μαύρης Θάλασσας (π.χ. ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο) ισχύουν: περιορισμός στον αριθμό και τον συνολικό τόνο των πλοίων, περιορισμός στη διάρκεια παραμονής (μέχρι 21 ημέρες), απαγόρευση διέλευσης μεγάλων πολεμικών πλοίων (π.χ. αεροπλανοφόρα). Για κράτη της Μαύρης Θάλασσας (π.χ. Ρωσία, Ουκρανία) ισχύουν: πολύ πιο χαλαροί περιορισμοί, δυνατότητα διέλευσης μεγαλύτερων πλοίων, δικαίωμα επιστροφής στόλου στις βάσεις του σε καιρό πολέμου

Για την Τουρκία είναι θεμέλιο της στρατηγικής της. Έχει τον έλεγχο σε έναν από τους πιο κρίσιμους θαλάσσιους διαδρόμους του κόσμου, τον ρόλο «ρυθμιστή» ανάμεσα σε ΝΑΤΟ και Ρωσία και διπλωματικό βάρος σε κάθε κρίση στη Μαύρη Θάλασσα.
Για τη Ρωσία είναι ζωτικής σημασίας. Περιορίζει την παρουσία του ΝΑΤΟ στη Μαύρη Θάλασσα.

Για το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ είναι περιοριστική. Η Συνθήκη δεν επιτρέπει μόνιμη παρουσία μεγάλων ναυτικών δυνάμεων (π.χ. ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο) στη Μαύρη Θάλασσα. Ρύθμιση που μειώνει την πιθανότητα μεγάλων συγκρούσεων κοντά στο Αιγαίο.
Για την Ελλάδα η διατήρηση σταθερότητας και ασφάλειας των Στενών εξυπηρετεί τα συμφέροντά της. Ως ναυτιλιακή δύναμη ωφελείται από την ελεύθερη διέλευση των εμπορικών πλοίων (για εμπόριο, ενέργεια, στρατηγική πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα). Συμμετείχε επίσημα στη διαμόρφωση του νέου καθεστώτος των Στενών, αναγνώρισε τον πλήρη έλεγχό τους από την Τουρκία. Αποδέχθηκε τους περιορισμούς για τα πολεμικά πλοία στη Μαύρη Θάλασσα, ρύθμιση που μείωνε την πιθανότητα διεθνούς σύγκρουσης στα Στενά, κάτι κρίσιμο για την Ελλάδα.
            Αν και ο ρόλος της Ελλάδας ήταν μικρός, σε σχέση με αυτόν των Μεγάλων Δυνάμεων, η παρουσία της έδινε νομιμοποίηση στη νέα συμφωνία, ειδικά επειδή ήταν παράκτιο κράτος του Αιγαίου. Το 1936 η Ελλάδα, με πρωθυπουργό τον Ιωάννη Μεταξά, ήταν υποστηρικτική προς τη Συνθήκη (μολονότι παρέχει στρατηγικά πλεονεκτήματα στην Τουρκία), καθώς επεδίωκε βελτίωση των φιλοτουρκικών σχέσεων ‒μέρος της πολιτικής η οποία είναι ευθυγραμμισμένη με το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας, το 1930.

Στρατιωτικοποίηση νησιών Αιγαίου
Κατά την ελληνική θέση το Μοντρέ κατήργησε τη Σύμβαση της Λωζάννης για τα Στενά. Η Λήμνος και η Σαμοθράκη είχαν αποστρατιωτικοποιηθεί με τη Λωζάννη, όμως, η νέα συνθήκη δεν επανέλαβε τις διατάξεις αποστρατιωτικοποίησης. Άρα, σύμφωνα με την ελληνική θέση, η αποστρατιωτικοποίηση έπαψε να ισχύει για Λήμνο και Σαμοθράκη από το 1936.

          Αντιθέτως η Τουρκία ισχυρίζεται ότι η Λωζάννη εξακολουθεί να ισχύει για τα νησιά, ότι το Μοντρέ αφορά μόνο τα Στενά και ότι η στρατιωτικοποίηση παραβιάζει διεθνείς συνθήκες. Ωστόσο, η Τουρκία δεν εφαρμόζει τις δικές της υποχρεώσεις αποστρατιωτικοποίησης σε Ίμβρο και Τένεδο.

🔗Συνθήκη της Λωζάννης