Γενιά του '30

Η Γενιά του ’30 δεν γεννήθηκε στο κενό. Είναι παιδί του Μεσοπολέμου, μιας εποχής γεμάτης ρήξεις, αβεβαιότητας και αναζήτησης νέων εκφραστικών τρόπων. Η ποίηση και η πεζογραφία τους δεν μπορούν να κατανοηθούν χωρίς το ιστορικό υπόβαθρο που τους διαμόρφωσε. Ο Μεσοπόλεμος (1919-1939) είναι περίοδος οικονομικής κατάρρευσης, πολιτικής αστάθειας, κοινωνικής αποξένωσης, αμφισβήτησης των παλιών βεβαιοτήτων.

Οι νέοι Έλληνες λογοτέχνες βλέπουν ότι ο παλιός Ρομαντισμός και ο παλιός Παρνασσισμός δεν μπορούν να εκφράσουν τον νέο κόσμο. Χρειάζεται νέα γλώσσα, νέα μορφή, νέα θέαση. Απαιτήσεις που στρέφουν τη σκέψη προς τον Μοντερνισμό. 

        Η Μικρασιατική Καταστροφή το 1922 δεν νοείται ως ένα ακόμα ιστορικό γεγονός, μετουσιώνεται σε υπαρξιακό τραύμα. Η απώλεια του ελληνισμού της Ανατολής, ο ερχομός 1,2 εκατομμυρίων κακοποιημένων προσφύγων, φτωχών και πλούσιων, επαγγελματιών και καλλιτεχνών συνταράσουν την Ελλάδα· την μεταμορφώνουν εμπλουτίζοντας την κοινωνικά και πολιτισμικά στον ίδιο χρόνο που την επιβαρύνουν οικονομικά. Στο πλαίσιο της real politik  η αίσθηση της «Μεγάλης Ιδέας» καταρρέει. Η Γενιά του ’30 μεγαλώνει, δρα, σκέφτεται σε αυτό το περιβάλλον. Η ποίησή της εκφράζει τη νοσταλγία, την απώλεια, αναζητά νέα εθνική ταυτότητα. Σεφέρης, Ελύτης, Θεοτοκάς  ‒όλοι κουβαλούν αυτό το χρέος.

        Η παλιά εθνική αφήγηση έχει καταρρεύσει. Η Γενιά του ’30 αναζητά νέα αφήγημα περί της ελληνικότητας, δεν ικανοποιεί η φολκλορική έκφραση ούτε η αρχαιολατρική. Ψάχνει το φως, τη γη, τον μύθο, την καθημερινότητα, το Αιγαίο. Η ελληνικότητα γίνεται βίωμα, όχι ιδεολόγημα. Ο Σεφέρης ανανοηματοδοτεί την περιπλάνηση του Οδυσσέα ως περιπλάνηση του σύγχρονου εξόριστου, πρόσφυγα. Ο Ελύτης για το Αιγαίο ως υπαρξιακό τοπίο. Ο Θεοτοκάς για την ανάγκη ανανέωσης.    

      Η κρίση στη μεσοπολεμική Ευρώπη παράγει νέα ρεύματα:  υπερρεαλισμός, εξπρεσιονισμός, μοντερνισμός με κύριους εκφραστές τον Έλιοτ,  τον Πάουντ, τον Τζόυς, τον Προυστ, τον Λόρκα. Η διεθνής πρωτοπορία φτάνει στην Ελλάδα μέσω των Ελλήνων λογοτεχνών που ταξιδεύουν, διαβάζουν, μεταφράζουν. Ανακαλύπτουν ότι η λογοτεχνία μπορεί να είναι θραυσματική, υπαινικτική, συμβολική, εσωτερική. Ο Εμπειρίκος και ο Εγγονόπουλος φέρνουν τον υπερρεαλισμό.  Ο Σεφέρης φέρνει τον έμμεσο, στοχαστικό μοντερνισμό, Ο Ελύτης τον μεταμορφώνει σε ελληνικό φως. Ο Ελύτης και ο Σεφέρης γίνονται σημεία αναφοράς για το πώς η Ελλάδα μπορεί να μιλήσει μοντέρνα χωρίς να χάσει τον εαυτό της.

      Η κοινωνική και πολιτική αστάθεια στη χώρα γεννά εσωτερικότητα. Πραξικοπήματα, δικτατορίες, διχασμός, φτώχεια. Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου είναι μια χώρα σε διαρκή κρίση. Οι ποιητές στρέφονται προς την εσωτερικότητα, προς τον μύθο, προς τον συμβολισμό, προς την υπαινικτικότητα. Η ποίηση γίνεται τρόπος να μιλήσουν για την εποχή χωρίς να την κατονομάζουν. Μετά τον Σεφέρη, ο Έλληνας ποιητής δεν είναι απλώς τεχνίτης του στίχου είναι στοχαστής, μάρτυρας της εποχής, φορέας ιστορικής μνήμης. Η Γενιά του ’30 δεν ήταν μόνο ποιητική. Οι πεζογράφοι ‒όπως ο Θεοτοκάς, ο Μυριβήλης, ο Βενέζης‒ άνοιξαν τον δρόμο για ψυχογραφική αφήγηση, μοντέρνα δομή, εσωτερικό μονόλογο, τη θεματική της μνήμης και του τραύματος.

Με μολύβι και χάρακα ορίστηκαν τα σύνορα των κρατών στη Μέση Ανατολή, 1916

Πολλά από τα σύγχρονα κράτη της περιοχής δημιουργήθηκαν αυθαίρετα από ευρωπαϊκές δυνάμεις  χωρίς να λάβουν υπόψη τους τις φυλές, τις θρησκείες, που δεν ενδιαφέρθηκαν ούτε για τις ιστορικές κοινότητες, ούτε για τις τοπικές ταυτότητες.

         Οι Άγγλοι και οι Γάλλοι είχαν πείσει τους Άραβες φύλαρχους να πολεμήσουν στο πλευρό της Αντάντ, με αντάλλαγμα τη δημιουργία κρατών στη Μέση Ανατολή εάν διαλυόταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Κατά τη διάρκεια του  Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (World War I or Great War, 1914-1918), όμως, τα αραβικά εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας  διαμοιράστηκαν από τους νικητές ‒Βρετανία,  Γαλλία‒  που καθόρισαν τα σύνορα με τη μυστική συμφωνία: τη Sykes-Picot Agreement (1916). 

        Οι Άραβες ζητούσαν την ανεξαρτησία που τους είχαν υποσχεθεί και προκειμένου να λυθεί το θέμα αγγλογάλλοι διπλωμάτες έβαλαν κυριολεκτικά τον χάρακα πάνω στον χάρτη της Μέσης Ανατολής, όπου σχεδίασαν σύνορα αραβικών κρατών χωρίς γνώση της περιοχής, παρά μόνον με αποικιακά κριτήρια, τα οποία  δημιουργούσαν σφαίρες επιρροής-κατοχής και εξυπηρετούσαν τα επιχειρηματικά συμφέροντά τους Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις ενδιαφέρονταν για τη χάραξη στρατηγικών δρόμων, για την εκμετάλλευση του πετρελαϊκού πλούτου των περιοχών της Μέσης Ανατολής, για την αποικιακή διοίκηση, και για την εξασφάλιση της ισορροπίας ισχύος μεταξύ τους. Τα τεχνητά σύνορα της Μέσης Ανατολής, δημιούργησαν εύθραυστο 'μωσαϊκό' που μέχρι σήμερα παράγει συγκρούσεις.

 

Μέση Ανατολή (Middle East)

Δημιουργήθηκαν κράτη όπως το Ιράκ (συνδυασμός σιιτών, σουνιτών, Κούρδων), η Συρία (πολυθρησκευτικό μωσαϊκό), η Ιορδανία (τεχνητό κράτος για να εξυπηρετήσει βρετανικά συμφέροντα), ο Λίβανος (θρησκευτική πολυμορφία σε μικρή έκταση, γαλλικής επιρροής). Τα νέα σύνορα:

- ένωσαν ομάδες που δεν ήθελαν να ζήσουν μαζί (π.χ. Ιράκ: Κούρδοι + Σουνίτες + Σιίτες),

- διέσπασαν λαούς που ήθελαν δικό τους κράτος (π.χ. Κούρδοι σε 4 χώρες: Τουρκία, Ιράκ, Ιράν, Συρία),

- δημιούργησαν τεχνητά κράτη χωρίς κοινή ταυτότητα, π.χ. Ιορδανία, Κουβέιτ,

- άφησαν άλυτες εδαφικές διεκδικήσεις (π.χ. Συρία-Λίβανος, Ιράκ-Κουβέιτ),

- ενίσχυσαν αποικιακές εξαρτήσεις που αργότερα έγιναν πεδία ανταγωνισμού στον Ψυχρό Πόλεμο.

 

Η μυστική συμφωνία της Βρετανίας και της Γαλλίας που μοίραζε τη Μέση Ανατολή σε ζώνες επιρροής· τη Συνθήκη των Σεβρών (Treaty of Sèvres, 1920) και αργότερα τη Συνθήκη της Λωζάννης (Treaty of Lausanne, 1923), οι οποίες επικύρωσαν τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά και τη δημιουργία νέων κρατών. 

      Πολλά από αυτά τα προβλήματα δεν είναι «αρχαίες έχθρες». Είναι σύγχρονες κατασκευές που προέκυψαν από τις Συμφωνίες του 1916-1923, στη λογική του διαίρει και βασίλευε.

📖Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας, Tim Marshall, 2015.