Συνθήκη, άτυπη του Φραγκλίνου Ρούσβελτ με τον Ιμπν Σαούντ, 1945

Η συνάντηση το 1945 του Προέδρου των ΗΠΑ Φραγκλίνου Ρούζβελτ με τον βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας  Ιμπν Σαούντ είναι ένα από τα πιο καθοριστικά –και συχνά παρεξηγημένα– γεγονότα στη διαμόρφωση της σύγχρονης Μέσης Ανατολής.

Ο Franklin Roosevelt συναντήθηκε με τον βασιλιά Ibn Saud (Αμπντουλαζίζ Ιμπν Σαούντ) της Σαουδικής Αραβίας πάνω στο αμερικανικό πολεμικό πλοίο USS Quincy, στη Μεγάλη Πικρή Λίμνη της Διώρυγας του Σουέζ. Η συνάντηση έγινε κατά την επιστροφή του Ρούσβελτ από τη Γιάλτα (Συνθήκη της Γιάλτα). Ήταν η πρώτη φορά που Αμερικανός πρόεδρος συναντούσε Σαουδάραβα μονάρχη. Στη συνάντηση έπαιξε ρόλο η προσωπική διπλωματία, αφού ο Ρούσβελτ πίστευε βαθιά στην καλλιέργεια των προσωπικών σχέσεων και θεωρούσε ότι αυτού του είδους οι συναντήσεις μπορούσαν να λύσουν μεγάλα προβλήματα. Το κλίμα ήταν εξαιρετικά φιλικό και περιλάμβανε ανταλλαγή δώρων, όπως ένα ειδικά κατασκευασμένο αναπηρικό αμαξίδιο για τον Σαούντ (και ο Ρούσβελτ και ο Σαούντ είχαν κινητικά προβλήματα) και παραδοσιακά δώρα από την πλευρά του σαουδάραβα.
    Μεταξύ άλλων συζητήθηκαν το ακανθώδες θέμα σχετικά με το Παλαιστινιακό και την εγκατάσταση στην Παλαιστίνη των εβραίων προσφύγων, που είχαν επιζήσει από το Ολοκαύτωμα (soa). Ο Ρούσβελτ ζήτησε τη γνώμη του Ιμπν Σαούντ, ο οποίος απάντησε ότι οι εβραίοι πρόσφυγες θα έπρεπε να επιστρέψουν στις ευρωπαϊκές χώρες από τις οποίες εκδιώχθηκαν, όχι στην Παλαιστίνη. Επίσης, τόνισε: ότι οι Άραβες δεν θα δεχτούν εβραϊκό κράτος και ότι οι Άραβες «θα προτιμούσαν να πεθάνουν παρά να παραδώσουν τη γη τους». Ο Ρούσβελτ τον διαβεβαίωσε ότι δεν θα έκανε τίποτα εναντίον των Αράβων στο θέμα της Παλαιστίνης, όσο ήταν πρόεδρος των ΗΠΑ.
        Η συνάντηση είχε επίσης σημαντικό ενεργειακό υπόβαθρο. Οι ΗΠΑ ανησυχούσαν για μελλοντική έλλειψη πετρελαίου και θεωρούσαν τη Σαουδική Αραβία κρίσιμη για την παγκόσμια ενεργειακή ισορροπία, αφού οι αμερικανικές εταιρείες είχαν ήδη ανακαλύψει τεράστια κοιτάσματα πετρελαίου στη χώρα από τη δεκαετία του 1930. Η συνάντηση θεωρείται το θεμέλιο της σύγχρονης αμερικανο-σαουδαραβικής σχέσης, καθώς οι ΗΠΑ εξασφάλισαν πρόσβαση σε τεράστια αποθέματα πετρελαίου ενώ η Σαουδική Αραβία εξασφάλισε στρατιωτική και πολιτική υποστήριξη. Η επίδραση της συνάντησης, λίγες εβδομάδες πριν τον θάνατο του Ρούζβελτ, ήταν βαθιά, μακροχρόνια και συχνά υποτιμημένη. Η συνάντηση καθιέρωσε μια άτυπη αλλά ισχυρή συμφωνία (ΗΠΑ→ ασφάλεια, Σαουδική Αραβία → πετρέλαιο) η οποία έγινε ο πυρήνας της αμερικανικής στρατηγικής στη Μέση Ανατολή για τα επόμενα 70 χρόνια  ‒χωρίς τη συμμαχία του 1945, οι ΗΠΑ θα είχαν πολύ πιο αδύναμη θέση.
    Η Μέση Ανατολή μπήκε στο επίκεντρο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, αλλά το Παλαιστινιακό ζήτημα παρέμεινε άλυτο και φορτισμένο.
 

 Ψυχρός Πόλεμος (Cold War, 12 Μαρτίου 1947-1991)

Η συμφωνία επηρέασε τον Ψυχρό Πόλεμο  αφού δημιούργησε μια στρατηγική ανισορροπία εις βάρος της Μόσχας. Οι ΗΠΑ απέκτησαν ενεργειακό έλεγχο σε μια περιοχή κρίσιμη για την παγκόσμια οικονομία, η Σαουδική Αραβία έγινε αντικομμουνιστικός πυλώνας ενώ η Σοβιετική Ένωση αποκλείστηκε από τα μεγαλύτερα πετρελαϊκά αποθέματα του κόσμου. Μετά το 1945, οι ΗΠΑ εγκατέστησαν βάσεις στον Περσικό Κόλπο, προστάτευσαν τις μοναρχίες της περιοχής, επενέβησαν στρατιωτικά όταν απειλήθηκαν τα πετρέλαια (π.χ. Πόλεμος του Κόλπου 1991) και χρησιμοποίησαν τη Σαουδική Αραβία ως αντίβαρο στο Ιράν μετά το 1979.
       Η Σαουδική Αραβία ως ηγέτης του σουνιτικού μπλοκ απέκτησε πολιτική επιρροή, οικονομική ισχύ, θρησκευτικό κύρος· τοποθετήθηκε  απέναντι στην Αίγυπτο του Νάσερ (σοσιαλιστική, φιλοσοβιετική), στη Συρία και το Ιράκ (μπααθικά, φιλοσοβιετικά), στο Ιράν πριν το 1979 (φιλοδυτικό, αλλά ανταγωνιστικό). Η Σαουδική Αραβία έγινε αντισοβιετικό ανάχωμα χρηματοδοτώντας αντικομμουνιστικά κινήματα, υποστήριζε φιλοδυτικές μοναρχίες, αντιτάχθηκε σε σοσιαλιστικά καθεστώτα και συνεργάστηκε με τις ΗΠΑ σε μυστικές επιχειρήσεις (π.χ. Αφγανιστάν τη δεκαετία του 1980). Η Μέση Ανατολή μετατράπηκε σε πεδίο ανταγωνισμού σουνιτικών-σοσιαλιστικών-εθνικιστικών καθεστώτων, με τις ΗΠΑ και την ΕΣΣΔ να στηρίζουν αντίπαλες πλευρές.
          Η συμφωνία επηρέασε έμμεσα το Παλαιστινιακό ζήτημα, το οποίο έγινε εργαλείο προπαγάνδας και για τα δύο μπλοκ. Ο Ρούσβελτ υποσχέθηκε στον Ιμπν Σαούντ ότι δεν θα υποστήριζε πολιτικές που θα έβλαπταν τους Άραβες στην Παλαιστίνη. Όμως, μετά τον θάνατο του Ρούσβελτ, ο Τρούμαν (Truman Harry) ακολούθησε διαφορετική πορεία, υποστηρίζοντας τη δημιουργία του Ισραήλ. Έτσι, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου οι ΗΠΑ βρέθηκαν να στηρίζουν και το Ισραήλ και τη Σαουδική Αραβία ενώ η Σοβιετική Ένωση προσπάθησε να εκμεταλλευτεί την αραβική δυσαρέσκεια.

 Οι μετέπειτα κρίσεις στη Μέση Ανατολή είναι σε μεγάλο βαθμό απόηχος εκείνης της συνάντησης του 1945

Συνθήκη της Γιάλτας, 1945 (δεύτερη συνάντηση)

ή Διάσκεψη της Γιάλτας (Yalta Conference) ήταν μία από τις πιο καθοριστικές στιγμές του 20ού αιώνα. Διεξήχθη στις 4-11 Φεβρουαρίου 1945 στη Γιάλτα της Κριμαίας (Yalta) στην οποία συμμετείχαν οι τρεις μεγάλοι ηγέτες των Συμμάχων:

Φραγκλίνος Ρούσβελτ (Franklin Delano Roosevelt, 30 Ιανουαρίου 1882 - 12 Απριλίου 1945), ΗΠΑ· 

Ουίνστον Τσόρτσιλ (Sir Winston Churchill, 30 Νοεμβρίου 1874 - 24 Ιανουαρίου 1965), Ηνωμένο Βασίλειο·  

Ιωσήφ Βησσαριόνοβιτς Στάλιν (Joseph Vissarionovich Stalin, 18 Δεκεμβρίου 1878 - 5 Μαρτίου 1953), Σοβιετική Ένωση. Στόχος τους ήταν να αποφασίσουν πώς θα οργανωθεί η Ευρώπη μετά την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας. 

Μοιράζοντας τον κόσμο στη Διάσκεψη οι ηγέτες-νικητές, αποφάσισαν:
1. Η Μεταπολεμική Γερμανία α) θα διαιρούνταν σε ζώνες επιρροής (zones of influence): αμερικανική, βρετανική, σοβιετική, αργότερα και γαλλική) β) θα γινόταν αποστρατιωτικοποίηση και αποναζιστικοποίηση γ) Οι Σύμμαχοι θα δίκαζαν σε στρατοδικεία τους ναζί για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και κατά της ειρήνης. Οι Δίκες της Νυρεμβέργης, (Nuremberg trials) από το 1945 έως το 1946 έθεσαν θεμέλια για το διεθνές ποινικό δίκαιο.

2. Για το ζήτημα της Πολωνίας που ήταν το πιο αμφιλεγόμενο θέμα συμφωνήθηκε ότι η Πολωνία θα είχε «ελεύθερες εκλογές» και κυβέρνηση «ευρείας δημοκρατικής βάσης». Στην πράξη, η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ) εγκατέστησε φιλοσοβιετικό καθεστώς, το οποίο έγινε αργότερα σύμβολο της έναρξης του Ψυχρού Πολέμου (Cold War, 1947-1991).
3. Αποφασίστηκε η σύγκληση διάσκεψης για τη δημιουργία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) τον Απρίλιο του 1945.
4. Συμφωνήθηκε η δομή του Συμβουλίου Ασφαλείας και το δικαίωμα βέτο των μεγάλων δυνάμεων.
5. Για την Ανατολική Ευρώπη οι Σύμμαχοι δεσμεύτηκαν για τη «Διακήρυξη της Απελευθερωμένης Ευρώπης», που προέβλεπε δημοκρατικές διαδικασίες στα απελευθερωμένα κράτη. Στην πράξη, η ΕΣΣΔ εγκατέστησε κομμουνιστικά καθεστώτα σε όλη την Ανατολική Ευρώπη.
6. Συμφωνήθηκε η συμμετοχή της ΕΣΣΔ στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας. Ο Στάλιν υποσχέθηκε ότι η ΕΣΣΔ θα μπει στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας, μετά την ήττα της Γερμανίας. Αυτό έγινε τον Αύγουστο του 1945.
Η Συνθήκη της Γιάλτας είναι σημαντική αφού καθόρισε τα σύνορα και τα καθεστώτα της μεταπολεμικής Ευρώπης, έθεσε τα θεμέλια του ΟΗΕ, δημιούργησε τις συνθήκες για τον Ψυχρό Πόλεμο, έγινε σύμβολο της διαίρεσης Ανατολής-Δύσης. Για πολλούς ιστορικούς, η Γιάλτα είναι η στιγμή όπου «γεννήθηκε» ο κόσμος όπως τον γνωρίζουμε σήμερα.
 

Η Συνθήκη ήταν προδοσία ή αναγκαστικός συμβιβασμός;

Η Γιάλτα είναι από εκείνες τις ιστορικές στιγμές που μοιάζουν με καθρέφτη: το πώς την κρίνεις εξαρτάται από το πού στέκεσαι. Για άλλους ήταν προδοσία, για άλλους αναγκαστικός ρεαλισμός, για άλλους μια προσπάθεια να αποφευχθεί ένας τρίτος παγκόσμιος πόλεμος πριν καν τελειώσει ο δεύτερος.            Η άποψη ότι η Γιάλτα ήταν “προδοσία” προέρχεται κυρίως από Πολωνούς ιστορικούς και πολιτικούς, από Ανατολικοευρωπαίους που βρέθηκαν υπό σοβιετικό έλεγχο και από δυτικούς αντικομμουνιστές της εποχής του Ψυχρού Πολέμου. Θεωρούν ότι οι Δυτικοί ηγέτες παρέδωσαν την Ανατολική Ευρώπη στον Στάλιν· ότι η Πολωνία, για την οποία ξεκίνησε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, δεν απέκτησε πραγματική ανεξαρτησία· ότι οι “ελεύθερες εκλογές” που υποσχέθηκε ο Στάλιν δεν έγιναν ποτέ· ότι η Γιάλτα νομιμοποίησε τη δημιουργία του σοβιετικού μπλοκ. Για πολλούς λαούς της Ανατολικής Ευρώπης, η Γιάλτα δεν ήταν “ειρήνη”. Ήταν αλλαγή κατακτητή.
         

Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, 1939-1945

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1939–1945), ο πραγματικά παγκόσμιος, ήταν η μεγαλύτερη και πιο καταστροφική σύγκρουση της ιστορίας. Είχε έντονο ιδεολογικό χαρακτήρα (ναζισμός, φασισμός, ολοκληρωτισμός).  Προέκυψε σε μεγάλο βαθμό από τις συνέπειες του Α΄ΠΠ (Βερσαλλίες, οικονομική κρίση, άνοδος φασισμού).

Οι δύο αντίπαλες συμμαχίες

Συμμαχικές Δυνάμεις: Σοβιετική Ένωση, ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Κίνα, Γαλλία, Ελλάδα κ.ά.

Δυνάμεις του Άξονα: Γερμανία, Ιταλία, Ιαπωνία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουγγαρία κ.ά.

 

Η εξέλιξη του πολέμου

 

Ο πόλεμος ξεκίνησε την 1η Σεπτεμβρίου 1939, όταν η ναζιστική Γερμανία εισβάλλει στην Πολωνία, προκαλώντας την κήρυξη πολέμου από Βρετανία και Γαλλία. Η Σοβιετική Ένωση εισέβαλε στην ανατολική Πολωνία λίγες ημέρες αργότερα, βάσει μυστικού πρωτοκόλλου με τη Γερμανία.

 

1939–1941: Ο Άξονας κατακτά μεγάλο μέρος της Ευρώπης (Πολωνία, Γαλλία, Βαλκάνια, Ελλάδα) και η Ιαπωνία επεκτείνεται στην Ασία.

22 Ιουνίου 1941: Η Γερμανία εισβάλλει στη Σοβιετική Ένωση (Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα).

7 Δεκεμβρίου 1941: Η Ιαπωνία επιτίθεται στο Περλ Χάρμπορ → οι ΗΠΑ μπαίνουν στον πόλεμο.

1942–1943: Σημαντικές συμμαχικές νίκες (Στάλινγκραντ, Ελ Αλαμέιν, Μίντγουεϊ) αλλάζουν την πορεία του πολέμου.

Νέα τεχνολογία: ο Β΄ΠΠ ήταν τεχνολογικά προηγμένος με ραντάρ, πυραύλους, τζετ, υποβρύχια νέας γενιάς, ατομική βόμβα.

 

Η πτώση του Βερολίνου επισφράγισε την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας και σηματοδότησε το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη (VE Day - Victory in Europe Day) στις 8 Μαΐου 1945.

Οι τελευταίες μάχες στο Βερολίνο. Στις 16 Απριλίου 1945, ο Σοβιετικός Κόκκινος Στρατός, με τεράστιες δυνάμεις, ξεκίνησε την επίθεση στο Βερολίνο μετά τη διάσπαση των γερμανικών γραμμών άμυνας στα Υψώματα Ζέελοβ (19 Απριλίου). Οι μάχες ήταν εξαιρετικά σφοδρές, με τον Κόκκινο Στρατό να προωθείται δρόμο-δρόμο και κτίριο-κτίριο, αντιμετωπίζοντας σκληρή αντίσταση από γερμανικές μονάδες, Volkssturm (εθνοφρουρά) και νεαρές μονάδες της Χιτλερικής Νεολαίας. Η φρουρά του Βερολίνου παραδόθηκε επίσημα στις 2 Μαΐου 1945, αν και μικρότερες μάχες συνεχίστηκαν στα δυτικά της πόλης μέχρι την τελική λήξη του πολέμου. 

            Ο Χίτλερ αυτοκτόνησε στις 30 Απριλίου και η επίσημη παράδοση της Γερμανίας υπογράφηκε στις 8 Μαΐου, σηματοδοτώντας το τέλος του πολέμου. Το Βερολίνο χωρίστηκε σε τέσσερις τομείς κατοχής (σοβιετικό, αμερικανικό, βρετανικό, γαλλικό), γεγονός που οδήγησε στη μόνιμη διαίρεση και αργότερα στο Τείχος του Βερολίνου.

              Στις 4-11 Σεπτεμβρίου του 1945 στη Γιάλτα υπογράφηκε Συνθήκη (Συνθήκη της Γιάλτας). και ενώ είχε υπογραφεί συνθήκη ειρήνης, στις 6 και 9 Αυγούστου 1945  οι ΗΠΑ κατέστρεψαν  τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι με τη ρίψη ατομικών βομβών -καθοριστικά γεγονότα που ανάγκασαν την Ιαπωνία να παραδοθεί.

 Συνέπειες

Ο πόλεμος τελειώνει με αποφασιστική νίκη των Συμμάχων και κατάρρευση του Γ΄ Ράιχ, της φασιστικής Ιταλίας και της Ιαπωνικής Αυτοκρατορίας. Το Βερολίνο βυθίστηκε σε ανυπολόγιστες καταστροφές, ελλείψεις και ανθρωπιστική κρίση. Οι ανθρώπινες απώλειες ανέρχονται σε πάνω από 50 εκατομμύρια νεκροί. Ίδρυση του ΟΗΕ και αρχή του Ψυχρού Πολέμου. Δημιουργία νέων διεθνών συμμαχιών (ΝΑΤΟ, Σύμφωνο Βαρσοβίας). Αποαποικιοποίηση, αναδιαμόρφωση-επαναχάραξη συνόρων και εκ νέου παγκόσμια ισορροπία ισχύος.

Ηγέτες του Β΄ΠΠ

Συμμαχικές Δυνάμεις (Allies)