Η Συνθήκη της Γιάλτας, 1945

ή Διάσκεψη της Γιάλτας (Yalta Conference) ήταν μία από τις πιο καθοριστικές στιγμές του 20ού αιώνα. Διεξήχθη στις 4-11 Φεβρουαρίου 1945 στη Γιάλτα της Κριμαίας (Yalta) στην οποία συμμετείχαν οι τρεις μεγάλοι ηγέτες των Συμμάχων: Φραγκλίνος Ρούσβελτ (Franklin Delano Roosevelt, 30 Ιανουαρίου 1882 - 12 Απριλίου 1945), ΗΠΑ· Ουίνστον Τσόρτσιλ (Sir Winston Churchill, 30 Νοεμβρίου 1874 - 24 Ιανουαρίου 1965), Ηνωμένο Βασίλειο·  Ιωσήφ Βησσαριόνοβιτς Στάλιν (Joseph Vissarionovich Stalin, 18 Δεκεμβρίου 1878 - 5 Μαρτίου 1953), Σοβιετική Ένωση. Στόχος τους ήταν να αποφασίσουν πώς θα οργανωθεί η Ευρώπη μετά την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας. 

Μοιράζοντας τον κόσμο στη Διάσκεψη οι ηγέτες-νικητές, αποφάσισαν:
1.   Η Μεταπολεμική Γερμανία α) θα διαιρούνταν σε ζώνες επιρροής (zones of influence): αμερικανική, βρετανική, σοβιετική, αργότερα και γαλλική) β) θα γινόταν αποστρατιωτικοποίηση και αποναζιστικοποίηση γ) Οι Σύμμαχοι θα δίκαζαν σε στρατοδικεία τους ναζί για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και κατά της ειρήνης. Οι Δίκες της Νυρεμβέργης, (Nuremberg trials) από το 1945 έως το 1946 έθεσαν θεμέλια για το διεθνές ποινικό δίκαιο.
2.   Για το ζήτημα της Πολωνίας που ήταν το πιο αμφιλεγόμενο θέμα συμφωνήθηκε ότι η Πολωνία θα είχε «ελεύθερες εκλογές» και κυβέρνηση «ευρείας δημοκρατικής βάσης». Στην πράξη, η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ) εγκατέστησε φιλοσοβιετικό καθεστώς, το οποίο έγινε αργότερα σύμβολο της έναρξης του Ψυχρού Πολέμου (Cold War, 1947-1991).
3.   Αποφασίστηκε η σύγκληση διάσκεψης για τη δημιουργία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) τον Απρίλιο του 1945.
4.   Συμφωνήθηκε η δομή του Συμβουλίου Ασφαλείας και το δικαίωμα βέτο των μεγάλων δυνάμεων.   
5.   Για την Ανατολική Ευρώπη οι Σύμμαχοι δεσμεύτηκαν για τη «Διακήρυξη της Απελευθερωμένης Ευρώπης», που προέβλεπε δημοκρατικές διαδικασίες στα απελευθερωμένα κράτη. Στην πράξη, η ΕΣΣΔ εγκατέστησε κομμουνιστικά καθεστώτα σε όλη την Ανατολική Ευρώπη.
6.   Συμφωνήθηκε η συμμετοχή της ΕΣΣΔ στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας. Ο Στάλιν υποσχέθηκε ότι η ΕΣΣΔ θα μπει στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας μετά την ήττα της Γερμανίας. Αυτό έγινε τον Αύγουστο του 1945.
             Η Συνθήκη της Γιάλτας είναι σημαντική αφού καθόρισε τα σύνορα και τα καθεστώτα της μεταπολεμικής Ευρώπης, έθεσε τα θεμέλια του ΟΗΕ, δημιούργησε τις συνθήκες για τον Ψυχρό Πόλεμο, έγινε σύμβολο της διαίρεσης Ανατολής-Δύσης. Για πολλούς ιστορικούς, η Γιάλτα είναι η στιγμή όπου «γεννήθηκε» ο κόσμος όπως τον γνωρίζουμε σήμερα.
 

Η Συνθήκη ήταν προδοσία ή αναγκαστικός συμβιβασμός;

Η Γιάλτα είναι από εκείνες τις ιστορικές στιγμές που μοιάζουν με καθρέφτη: το πώς την κρίνεις εξαρτάται από το πού στέκεσαι. Για άλλους ήταν προδοσία, για άλλους αναγκαστικός ρεαλισμός, για άλλους μια προσπάθεια να αποφευχθεί ένας τρίτος παγκόσμιος πόλεμος πριν καν τελειώσει ο δεύτερος.Η άποψη ότι η Γιάλτα ήταν “προδοσία” προέρχεται κυρίως από Πολωνούς ιστορικούς και πολιτικούς, από Ανατολικοευρωπαίους που βρέθηκαν υπό σοβιετικό έλεγχο και από δυτικούς αντικομμουνιστές της εποχής του Ψυχρού Πολέμου. Θεωρούν ότι οι Δυτικοί ηγέτες παρέδωσαν την Ανατολική Ευρώπη στον Στάλιν· ότι η Πολωνία, για την οποία ξεκίνησε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, δεν απέκτησε πραγματική ανεξαρτησία· ότι οι “ελεύθερες εκλογές” που υποσχέθηκε ο Στάλιν δεν έγιναν ποτέ· ότι η  Γιάλτα νομιμοποίησε τη δημιουργία του σοβιετικού μπλοκ. Για πολλούς λαούς της Ανατολικής Ευρώπης, η Γιάλτα δεν ήταν “ειρήνη”. Ήταν αλλαγή κατακτητή.
Η άποψη ότι η Γιάλτα ήταν αναγκαστικός συμβιβασμός είναι η πιο συνηθισμένη θέση μεταξύ ιστορικών, οι οποίοι εκτιμούν ότι αφού ο Κόκκινος Στρατός είχε ήδη καταλάβει την Ανατολική Ευρώπη, οι Δυτικοί δεν είχαν στρατιωτική δυνατότητα να επιβάλουν διαφορετική λύση, ο Ρούζβελτ ήταν βαριά άρρωστος και ήθελε να εξασφαλίσει τη συμμετοχή της ΕΣΣΔ στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας προτεραιότητα των Δυτικών ήταν να τελειώσει ο Πόλεμος όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Η λογική πίσω από αυτή τη θέση είναι ότι οι ηγέτες δεν είχαν την πολυτέλεια να σχεδιάσουν έναν ιδανικό κόσμο ‒έπρεπε να διαχειριστούν τον κόσμο όπως ήταν εκείνη τη στιγμή.
         Κάποιοι ιστορικοί βλέπουν τη Συνθήκη ως προσπάθεια να διατηρηθεί η συμμαχία μέχρι το τέλος, να δημιουργηθεί ένας μηχανισμός ειρήνης (ΟΗΕ), να αποφευχθεί μια άμεση σύγκρουση με την ΕΣΣΔ προκειμένου να μην εκδηλωθεί νέος πόλεμος. Οι ηγέτες είχαν μπροστά τους το φάντασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της αποτυχημένης ειρήνης των Βερσαλλιών, έτσι λογικό είναι να επιδιώκουν την αποφυγή νέας καταστροφής. Η Γιάλτα δεν μπορεί να θεωρηθεί προδοσία από πρόθεση.  Οι Δυτικοί δεν ήθελαν να παραδώσουν την Ανατολική Ευρώπη, όμως δεν μπορούσαν να κάνουν αλλιώς. Ήταν συμβιβασμός με τον ισχυρότερο παίκτη στο πεδίο, τον Στάλιν που είχε στρατό σε όλη την περιοχή ‒η διπλωματία δεν μπορεί να αγνοήσει τα γεγονότα στο πεδίο. Ήταν, οπωσδήποτε, μια συμφωνία που έσωσε ζωές αλλά στέρησε ελευθερίες Η ειρήνη ήρθε, αλλά για εκατομμύρια ανθρώπους ήρθε με τη μορφή ενός νέου αυταρχισμού.
        Η Συνθήκη δεν ήταν ούτε καθαρή προδοσία ούτε δίκαιη συμφωνία. Ήταν σκληρός, ρεαλιστικός συμβιβασμός σε έναν κόσμο όπου η Σοβιετική Ένωση είχε ήδη κερδίσει στρατιωτικά την Ανατολική Ευρώπη.

🔗Άτυπη συμφωνία Ρούσβελτ με Ιμπν Σαούντ