ΤσικνοΠέμπτη, οι απαρχές της στην Αρχαία Ελλάδα

 Η Τσικνοπέμπτη, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα στο πλαίσιο των Αποκριών και της ορθόδοξης παράδοσης, είναι σχετικά νεότερο έθιμο. Ωστόσο, οι ρίζες της φτάνουν πολύ βαθύτερα και αυτό είναι το ενδιαφέρον σημείο. Το έθιμο της κρεατοφαγίας, του καπνού και του συλλογικού γλεντιού την περίοδο πριν από τη νηστεία συνδέεται με τις βακχικές γιορτές. 

Μια πρώτη μορφή του εθίμου εντοπίζεται στην Αρχαϊκή και Κλασική περίοδο (6ος-4ος αι. π.Χ.) με τις βακχικές και διονυσιακές γιορτές της αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης. Οι γιορτές αυτές περιλάμβαναν φαγοπότι, κρασί, θυσίες ζώων και δημόσια γλέντια, με έντονο στοιχείο της «τσίκνας» από το ψημένο κρέας. Το έθιμο των αιματηρών θυσιών μπορεί να ερμηνευτεί ως μία κυνηγετική πρακτική που ανάγεται στην Νεολιθική εποχή. Στις θυσίες προς τον Διόνυσο, το κρέας ψηνόταν δημόσια, με έντονη «τσίκνα». Η καύση λίπους είχε τελετουργικό χαρακτήρα: ήταν προσφορά, κάθαρση και συλλογική συμμετοχή.

Άλλα βασικά χαρακτηριστικά των διονυσιακών γιορτών που επιβίωσαν σχεδόν αυτούσια είναι: η μεταμόρφωση και ανατροπή της τάξης Οι άνθρωποι φορούσαν προσωπεία (άνδρες ως σάτυροι, γυναίκες ως μαινάδες), ανέτρεπαν ρόλους, γελοιοποιούσαν την εξουσία. Αυτό είναι ο πυρήνας του καρναβαλιού: η προσωρινή άρση της κοινωνικής ιεραρχίας· κοινό γλέντι και συλλογική έκσταση Το φαγητό, το κρασί και ο χορός λειτουργούσαν ως κοινωνική συγκόλληση. Η κοινότητα «ξαναγεννιόταν» μέσα από την υπερβολή· εποχικότητα τέλος χειμώνα - αρχή άνοιξης.

Συνεχίζονται οι διονυσιακές τελετουργίες στη Ρωμαϊκή εποχή. Οι ρωμαϊκές Bacchanalia και άλλες ανοιξιάτικες γιορτές διατήρησαν το μοτίβο της κρεατοφαγίας και της τελετουργικής καύσης λίπους, που αργότερα πέρασε σε λαϊκά έθιμα της Ύστερης Αρχαιότητας.

Στη Μεσαιωνική και Νεότερη εποχή το έθιμο ενσωματώνεται στο χριστιανικό εορτολόγιο. Με την καθιέρωση της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, οι ημέρες πριν από τη νηστεία απέκτησαν χαρακτήρα προετοιμασίας και «αποχαιρετισμού» του κρέατος. 

Πώς εντάσσεται η τσικνοπέμπτη στην χριστιανική ορθόδοξη παράδοση

Ως τμήμα του τριωδίου και των Αποκριών. Η Τσικνοπέμπτη ανήκει στη δεύτερη εβδομάδα των Αποκριών, την Κρεατινή εβδομάδα, η οποία προηγείται της Τυρινής και της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Αποτελεί «τη δεύτερη από τις τελευταίες Πέμπτες πριν από τη νηστεία». Είναι από τις κορυφαίες ημέρες της Κρεατινής, αφιερωμένη στην κατανάλωση κρέατος πριν από την αυστηρή νηστεία που ακολουθεί στη διάρκεια της οποίας «δεν θα καταναλωθούν κρέας, αυγά και ελάχιστο ψάρι».

Γιατί Πέμπτη; Η επιλογή της Πέμπτης δεν είναι τυχαία. Η Ορθόδοξη παράδοση θεωρεί Τετάρτη και Παρασκευή ημέρες νηστείας, επομένως η Πέμπτη, ημέρα Δία κατά την ελληνική αρχαιότητα, είναι η καταλληλότερη ημέρα για την «τελευταία» μεγάλη κρεατοφαγία πριν από την είσοδο στη νηστεία της Τεσσαρακοστής. Η Εκκλησία δεν ενθαρρύνει την υπερβολή, αλλά αναγνωρίζει ότι η περίοδος των Αποκριών έχει χαρακτήρα χαράς και κοινωνικότητας.

Η Εκκλησία καθώς δεν μπορούσε να καταργήσει τις βαθιά ριζωμένες διονυσιακές πρακτικές τις ενσωμάτωσε στο εορτολόγιο, δίνοντάς τους νέο νόημα. Η κοινότητα γιορτάζει, τρώει, μεταμορφώνεται και ανανεώνεται πριν μπει σε περίοδο εγκράτειας και πνευματικής περισυλλογής. Από την έκσταση στην προετοιμασία για τη νηστεία. Τα προσωπεία και η ανατροπή της τάξης έγιναν «καρναβάλι». Η λέξη carnival προέρχεται από το carne vale («αντίο στο κρέας»). Αλλά το πνεύμα της ανατροπής, της μεταμφίεσης και της κοινωνικής ισοπέδωσης είναι καθαρά διονυσιακό. Η φωτιά, ο καπνός και το κρέας παρέμειναν τελετουργικά στοιχεία. Η «τσίκνα» της Τσικνοπέμπτης είναι η πιο άμεση συνέχεια της αρχαίας θυσιαστικής φωτιάς. Η εποχικότητα διατηρήθηκε. Το καρναβάλι παραμένει στο τέλος του χειμώνα, λίγο πριν την άνοιξη ‒όπως και οι διονυσιακές γιορτές.

Οι Fat Thursday και Mardi Gras είναι δυτικές εκδοχές της ίδιας λογικής που συναντάμε στην ελληνική Τσικνοπέμπτη, την τελετουργική δηλαδή ημέρα κατανάλωσης πλούσιων, λιπαρών τροφών πριν από τη νηστεία. Η Fat Thursday (Tłusty Czwartek) προέρχεται κυρίως από την Πολωνία και την Κεντρική Ευρώπη. Είναι η τελευταία Πέμπτη πριν από τη Σαρακοστή. Επικεντρώνεται στην κατανάλωση γλυκών και τηγανητών, κυρίως των διάσημων πολωνικών pączki (ντόνατς). Έχει τον ίδιο χρονισμό με την ελληνική Τσικνοπέμπτη: μια Πέμπτη πριν από την είσοδο στη νηστεία.

            Η Mardi Gras (Fat Tuesday / Shrove Tuesday). Οι απαρχές της εντοπίζονται στις ρωμαϊκές γιορτές της άνοιξης και της γονιμότητας, οι οποίες ενσωματώθηκαν αργότερα στη χριστιανική προ-νηστευτική περίοδο. Η σύγχρονη μορφή του εθίμου ιδιαίτερα στη Νέα Ορλεάνη, διαμορφώθηκε από τον 18ο αιώνα και μετά. Είναι η τελευταία ημέρα πριν από την έναρξη της Σαρακοστής στη δυτική χριστιανική παράδοση. Πέφτει την Τρίτη πριν την Τετάρτη των Τεφρών (Ash Wednesday). Σηματοδοτεί το τέλος της περιόδου του Carnival. Συνδέεται με παρελάσεις, καρναβαλικές εκδηλώσεις, πλούσια φαγητά και έντονη κοινωνική εκτόνωση. Η ελληνική Τσικνοπέμπτη λειτουργικά και κοινωνικά μοιάζει περισσότερο με το Mardi Gras ως προς το πνεύμα της υπερβολής, της κοινωνικής εκτόνωσης και της προ-νηστευτικής «τελευταίας ευκαιρίας».

 Η τελετουργία της θυσίας στην Αρχαία Ελλάδα

[...] Η αρχαία Ελλάδα δεν διέθετε ένα ιερό βιβλίο, σαν τη Βίβλο, ούτε  και αμιγώς θρησκευτική λογοτεχνία. Η ελληνική θρησκεία ήταν τελετουργική με την έννοια ότι δεν έχει δομηθεί γύρω από ένα συμπαγές σώμα δογμάτων και η πιστή τήρηση των τελετουργιών είναι αυτή που εξασφαλίζει τη διατήρηση της παράδοσης και τη συνοχή της κοινότητας και όχι η τυφλή πίστη σε ένα δόγμα ή σε μια θεολογική θεωρία.  Οι τελετές στόχευαν στην οργάνωση του χώρου και του χρόνου προκειμένου να καθορίσουν τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και θεών ή να ταξινομήσουν τις ανθρώπινες κατηγορίες και τους δεσμούς που τους συνδέουν.

[…] είναι πολύ δύσκολο να αποκωδικοποιήσουμε τον συμβολισμό των αρχαίων ελληνικών λατρειών καθόσον είναι τελείως διαφορετικές από τις σύγχρονες θρησκευτικές λατρείες, ως εκ τούτου δεν μπορούμε να τις κρίνουμε με τα δικά μας μέτρα και σταθμά, που είναι αυτά του χριστιανισμού. Το να είναι κάποιος ευσεβής σημαίνει να πιστεύει στην αποτελεσματικότητα ενός συμβολικού συστήματος που έχει θεσπίσει η πόλη προκειμένου να καθορίσει τις σχέσεις των ανθρώπων με τους θεούς αλλά και να συμμετέχει σε αυτό το σύστημα όσο πιο ενεργά είναι δυνατόν.

        Η θυσία είναι ο πυρήνας των περισσότερων τελετουργιών και παίρνει τόσες πολλές μορφές, έτσι που φαίνεται πιο σωστό να μιλάμε για θυσίες στην αρχαία Ελλάδα. Κυριαρχεί ένα είδος θυσίας στην Ελλάδα των κλασικών χρόνων, είναι η αιματηρή θυσία διατροφικού τύπου, συνίσταται στον τελετουργικό σφαγιασμό ενός ή περισσότερων ζώων. Ένα μέρος τοποθετείται στον βωμό και καίγεται, προσφορά στους θεούς, ενώ το υπόλοιπο καταναλώνεται από τους συμμετέχοντες στη θυσία, σύμφωνα με συγκεκριμένους όρους. Το σφάξιμο καθαγιάζεται πριν μαγειρευτεί. Χωρίς τους κανόνες που διέπουν μια θυσία, ο άνθρωπος δεν μπορεί να φάει το κρέας του ζώου, χωρίς να περιπέσει ο ίδιος στην κατάσταση του ζώου. Οι ιερείς ήταν υπεύθυνοι για την τήρηση του τυπικού της λατρείας και αυτοί που διεκπεραίωναν τις θυσίες για λογαριασμό των θυσιαζόντων.

Η θυσία στην Οδύσσεια

Ομήρου, Οδύσσεια:  Στην Πύλο, ο Νέστωρ  στο παλάτι υποδέχεται τον Τηλέμαχο.

[…] Ο Νέστωρ, εκφράζει την επιθυμία του: «από τους αθανάτους ας καλέσουμε την Αθηνά να έρθει αυτοπροσώπως να τιμήσει το πλούσιο συμπόσιο του θεού μας». […] όλοι έτρεξαν να κάνουν τα θελήματα που τους ανέθεσε. […] είδαν να έρχεται ο σιδεράς που κρατούσε στα χέρια τα εργαλεία της τέχνης του, τα μπρούτζινα εργαλεία για την κατεργασία του χρυσού, το σφυρί και το αμόνι και καλοφτιαγμένες τανάλιες. Και η Αθηνά ήρθε επίσης να απολαύσει τη θυσία.

Ο Νέστωρ ο γέροντας ιππηλάτης, έδωσε το χρυσάφι. Ο τεχνίτης έστρωσε τα κέρατα της αγελάδας με λεπτά φύλλα χρυσού, χτυπώντας τα απαλά, έτσι ώστε το ωραίο έργο των χερών ου να φανεί χαριτωμένο στα μάτια της θεάς. Ο θείος Εχέφρων και ο Στρατίος κρατούσαν το ζώο από τα κέρατα, για να το αναγκάζουν να προχωρεί. Μέσα σε λεκάνη γεμάτη λουλούδια άδειαζε ο Άρητος καθαρτήριο ύδωρ, που κουβαλούσε από τον θάλαμο, ενώ στο άλλο του χέρι κρατούσε ένα κάνιστρο με κριθάρι. Όρθιος, κοντά στην αγελάδα και έτοιμος να της καταφέρει το θανάσιμο χτύπημα στεκόταν ο Θρασυμήδης, και με πολεμική ζέση κρατούσε έναν καλοακονισμένο πέλεκυ, ενώ ο Περσέας είχε πάρει το αγγείο για να συλλέξει το αίμα του θύματος.

Ο Νέστωρ, ράντισε το ζώο με αγιασμό και κριθάρι, μετά έκανε μια μεγάλη προσευχή στην Παλλάδα, και όταν τράβηξε μερικές τρίχες από το κεφάλι του ζώου και τις έριξε στη φωτιά, ο βοηθός του έριξε στη φωτιά μερικά σπυριά κριθάρι, ενόσω προσευχόταν. […] το ζώο έπεσε νεκρό […] Μέσα στο μαύρο ρυάκι του αίματος φεύγει η ψυχή από τα κόκαλα.    Πηγή: Η θρησκεία στις ελληνικές πόλεις της Κλασικής εποχής, σ. 34 του Louise Bruit Zaidman & Pauline Schmitt Pantel, εκδ. ΠΑΤΑΚΗΣ, 2017.

Πώς τα λαϊκά έθιμα λειτουργούν ως βαλβίδες κοινωνικής αποσυμπίεσης

Οι διονυσιακές γιορτές συνδέονταν με την αναγέννηση της φύσης. Αυτό το μοτίβο επιβιώνει σε όλα τα ευρωπαϊκά καρναβάλια. Από την Αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι κοινωνίες χρησιμοποιούν τέτοιες γιορτές με βασική αρχή την «ελεγχόμενη ανατροπή»: συλλογική έκσταση που έσπαγε προσωρινά τα όρια, επέτρεπε προσωρινά την υπέρβαση κανόνων, δημιουργούσε χώρο για έκφραση εντάσεων, επέτρεπε την ανατροπή ρόλων, ιεραρχιών, ταμπού, πρόσφερε συλλογική κάθαρση. Η κοινή κατανάλωση τροφής και κρασιού ανανέωνε, επιβεβαίωνε το «συνανήκειν» ‒ως επανεκκίνηση του κοινωνικού συμβολαίου. Το μοτίβο «η κοινωνία αποφορτίζεται μέσω της τελετουργικής υπερβολής» είναι ο πρόγονος όλων των καρναβαλικών εθίμων. Μετά την περίοδο της «αταξίας», η κοινωνία επιστρέφει στην κανονικότητα με ανανεωμένη συνοχή.

Οι σύγχρονοι άνθρωποι διατηρούν την παράδοση μεν αλλά έχουν χάσει το νόημα των εθίμων και των τελετουργιών, δε. Όσον αφορά την Τσικνοπέμπτη, η μέρα δεν προσφέρει πλέον δημόσιο γλέντι, η πόλη δεν γεμίζει με καπνό, μουσική, φαγητό στον δρόμο, η κοινωνική συνεύρεση περιορίζεται σε κλειστά εστιατόρια με δυο τρεις φίλους, το delivery στο γραφείο ή στο σπίτι είναι η εύκολη λύση που απαλλάσσει τον πολυάσχολο πολίτη από τη διαδικασία του ψησίματος.

       Όσο για τους vegetarians που είναι κατά της κρεατοφαγίας, που δεν αντέχουν την τσίκνα του καμένου λίπους θα ήταν καλύτερο να καθιερώσουν τη veganΠέμπτη.