Ναυσικά Αλειφέρη
για την ΕΛΠ43, του ΕΑΠ,
ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ
ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ
Η σχέση ευεργετών ή/και κερδοσκόπων Ελλήνων της Διασποράς με το ελληνικό κράτος τον 19ο αιώνα
 |
Δερτιλής Γ., ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ 1830-1920
|
Εισαγωγή
Οι
Έλληνες της Διασποράς επί δύο αιώνες πριν την Επανάσταση του 1821 μακριά από
την οθωμανική και την ενετική αυθαιρεσία κατάφεραν είτε ως πλοιοκτήτες είτε ως
έμποροι να σωρεύσουν διεθνικό κεφάλαιο υψηλής κινητικότητας και ρευστότητας. Ισχυρά
δίκτυα της ελληνικής επιχειρηματικότητας απλώνονταν σε όλη την υφήλιο με έδρα
τις παροικίες που είχαν ιδρυθεί σε βάθος χρόνου –κυρίως στην Ευρώπη. (Δερτιλής2013: 62) Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η ανίχνευση της συμβολής των Ελλήνων
της Διασποράς μέσω δωρεών, εμβασμάτων, επιχειρηματικής δράσης στη συγκρότηση
και στην πρόοδο της Ελλάδας κατά τον 19ο αιώνα.
1. Ευεργεσίες
Υπάρχουν
πολλά παραδείγματα, που καλύπτουν όλη την περίοδο της Τουρκοκρατίας, μορφωμένων Ελλήνων που μετά από επιτυχημένη σταδιοδρομία
στην ξενιτιά γύρισαν στην ιδιαίτερη πατρίδα τους για να ιδρύσουν σχολή και να
διδάξουν· για παράδειγμα ο
Ευγένιος ο Αιτωλός, ο Κ.Θ. Δημαράς (επέστρεψε στα Άγραφα), ο Γρηγόριος
Κωνσταντάς από τις Μηλιές του Πηλίου. Μετά το 1848, ο Σουλτάνος αναγκάστηκε από
τους Δυτικούς συμμάχους του να εφαρμόσει με μεγαλύτερη συνέπεια τους κανόνες
του Διεθνούς Δικαίου που αφορούσαν τους αλλοεθνείς της αυτοκρατορίας του –ήταν
το έναυσμα για την πνευματική εξόρμηση των αλύτρωτων Ελλήνων. Οι Έλληνες των
αλύτρωτων πατρίδων έστρεψαν το ενδιαφέρον τους, όπως και παλαιότερα, στη
γενέτειρά τους, το οποίο εκδηλώθηκε με υλικές και με πνευματικές παροχές:
έχτιζαν σχολεία, ίδρυσαν φιλανθρωπικούς και φιλεκπαιδευτικούς συλλόγους.
(Κυριακίδου-Νέστορος 2006: 52, 53,
56-57)
Χιλιάδες Έλληνες ιδιαίτερα από την
Πελοπόννησο μετά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο (1768-1774) εγκαταστάθηκαν στη νότια
Ρωσία, ίδρυσαν πλούσιες παροικίες και ευεργέτησαν με πολλούς τρόπους την
πατρίδα τους. Ήταν τόπος προέλευσης πολλών αγωνιστών του ’21 (όπως του
Χατζηκώνστα, του Βαρβάκης), του Ιωάννη Καποδίστρια και των αδερφών Ζωσιμαδών, οι
οποίοι χρηματοδοτούσαν έως το 1827 τις εκδόσεις του Αδαμάντιου Κοραή (την «Ελληνική Βιβλιοθήκη» την
οποία αποτελούσαν 17 τόμοι και τα
«Πάρεργα» 9 τόμοι). Αρκετοί Έλληνες εμπορευόμενοι και
γόνοι Φαναριωτών (όπως των Υψηλάντηδων, Καντακουζηνών, Μουρούζηδων κ.ά.)
εγκαταστάθηκαν στην Οδησσό. Οι πάροικοί της απέκτησαν μεγάλες περιουσίες και
συντηρούσαν το «Οδησσαϊκό Ελληνικό Τάγμα» με 300 πεζούς Έλληνες. Εκεί ιδρύθηκε
η Φιλική Εταιρεία (1814) της οποίας την επιχείρηση αποστολής εκπροσώπων στην
Ελλάδα, προκειμένου να στρατολογηθούν άτομα που δεν είχαν ήδη δικτυωθεί, χρηματοδότησε η πλούσια οικογένεια τραπεζιτών Σέκερη.
Στις αρχές του 19ου αιώνα παρουσιάζεται επίσης ανάπτυξη των οργανωμένων
ελληνικών παροικιών στην Αίγυπτο με αποτέλεσμα να σχηματίσουν μεγάλες
περιουσίες τραπεζίτες, έμποροι και σύμβουλοι του Μωχάμετ Άλι, όπως οι αδελφοί
Τοσίτσα, ο Στουρνάρας, ο Ζιζίνιας κ.ά. Στο κάλεσμα της Φιλικής Εταιρείας
ανταποκρίθηκαν οι Έλληνες της Αλεξάνδρειας στέλνοντας χρήματα και βοήθεια στην
Ελλάδα για τον Αγώνα. Μυήθηκαν και έδρασαν μεταξύ πολλών άλλων ο Πατριάρχης
Αλεξάνδρειας Θεόφιλος και ο Θεόδωρος Τοσίτσας. (Σιάμπος 2002: 141, 142· Brewer 2015: 324 347)
Κατά την περίοδο
1853-1873 πολλοί Έλληνες με επιχειρηματικές δραστηριότητες στο εξωτερικό έκαναν
μεγάλες δωρεές, εκτός από τις πόλεις του εξωτερικού στις οποίες ήταν
εγκατεστημένοι, στις ιδιαίτερες πατρίδες τους στην Ελλάδα για οικοδόμηση
εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και φιλανθρωπικών καταστημάτων, για
παράδειγμα η χρηματοδότηση του εμπόρου Νικόλαου Στουρνάρη από την Οδησσό της
ίδρυσης σχολείου στο Μέτσοβο. Έλληνες του εξωτερικού χρηματοδότησαν επίσης την οικοδόμηση νεοκλασικού
τύπου κοινωνικών ιδρυμάτων και μεγάρων που κοσμούσαν την πρωτεύουσα του
νεοσύστατου κράτους, την Αθήνα: το Αμαλίειο Ορφανοτροφείο και Ορφανοτροφείο για
τα ορφανά παιδιά τα δίχως προστασία εξαιτίας της επιδημίας χολέρας με δωρεά του
Γεωργίου Χατζηκώνστα από τη Μόσχα· δωρεά μεγάλου χρηματικού ποσού για το Εθνικό
Αρχαιολογικό Μουσείο των αδερφών Βερναρδάκη από την Αγία Πετρούπολη· το Ζάππειο
Μέγαρο δωρεά του επιχειρηματία Ευάγγελου Ζάππα από τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες·
η ανέγερση του Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου
δωρεά των εμπόρων Τοσίτσα, Αβέρωφ από την Αλεξάνδρεια. Μεταξύ των
μεγαλύτερων επιχειρηματιών στη Βιέννη, στον τόπο κυρίως που ευημερούσαν οι
Έλληνες ομογενείς, ήταν ο Σίμωνας Σίνας (τραπεζίτης, έμπορος, ιδιοκτήτης 30
χωριών στην Αυστρία, πολλών μεγάρων στη Βιέννη και στη Βουδαπέστη)
που χρηματοδότησε μεταξύ άλλων την ανέγερση της Ακαδημίας Αθηνών το 1856 –η
αποπεράτωσή της ολοκληρώθηκε από δωρεά του γιου του, Σίμωνα Γεωργίου. Ανάμεσα
στα μέλη της Διασποράς της Αλεξάνδρειας ήταν ο βιομήχανος βάμβακος Εμμανουήλ
Μπενάκης. Στα τέλη του 19ου αιώνα είχε ήδη οικοδομήσει τη δεύτερη κατοικία του
στην Αθήνα, γνωστή από το μουσείο που φέρει το όνομά του –στεγάζει τη συλλογή
με την οποία το εμπλούτισε αργότερα ο γιος του Αντώνης– και έκανε σημαντικό
φιλανθρωπικό έργο. (Brewer 2010: 297· Μπαζιλής 1996: 58·
Δερτιλής 2013: 689, 882). Εύποροι Έλληνες της Διασποράς παρέμειναν άγαμοι όπως
οι αδερφοί Ζωσιμάδες και ο Ζώης Καπλάνης εγκατεστημένοι στη Μόσχα, προκειμένου
να αφοσιωθούν στην ανιδιοτελή προσφορά στον συνάνθρωπο. «Στο πρώτον και θείο έργον, το οποίον είναι
διά παντός το καλόν της πατρίδος» όπως έλεγε ο Καπλάνης, ο οποίος χρηματοδότησε
την Καπλάνειο Σχολή στα Ιωάννινα. (https://www.catisart.gr)