Μάγος του Οζ, η σύνδεσή του με τον κανόνα χρυσού

Ο Μάγος του Οζ» (1900) του Φρανκ Μπάουμ είναι ένα κλασικό παραμύθι-ύμνος στη φιλία, την αυτοπεποίθηση και την αγάπη για τη ζωή, ακολουθώντας την περιπέτεια της Ντόροθι για επιστροφή στο Κάνσας.

Το έργο συνδυάζει φαντασία, σασπένς και διδακτικά μηνύματα χωρίς έντονο ηθικοπλαστικό τόνο, παραμένοντας διαχρονικό.

Θέμα: η αυτογνωσία, η  αναζήτηση της εσωτερικής δύναμης.

Τελικώς οι ήρωες ανακαλύπτουν ότι το θάρρος, η λογική, η αγάπη βρίσκονταν ήδη μέσα τους, δεν χρειάζονται τον Μάγο.

«Δεν υπάρχει μέρος σαν το σπίτι». Η αξία της επιστροφής στις ρίζες και την οικογένεια.

Σε δεύτερο επίπεδο, ο Μάγος του Οζ είναι από τα πιο γοητευτικά παραδείγματα πολιτικής αλληγορίας στην αμερικανική λογοτεχνία, μια κρυφή πολιτική σάτιρα της νομισματικής κρίσης του 1890.

Το ιστορικό πλαίσιο: Στις ΗΠΑ της δεκαετίας του 1890, η οικονομία ταλανιζόταν από ύφεση, αποπληθωρισμό και χρέη. Ο κανόνας χρυσού περιόριζε την κυκλοφορία χρήματος, επειδή κάθε δολάριο έπρεπε να αντιστοιχεί σε συγκεκριμένη ποσότητα χρυσού. Αυτό ωφελούσε τους τραπεζίτες και τους βιομηχάνους, αλλά έπνιγε τους αγρότες και τους εργάτες. Η εναλλακτική πρόταση ήταν ο διμεταλλισμός (gold & silver), ώστε να αυξηθεί η ποσότητα χρήματος και να ανακουφιστούν οι χρεωμένοι. Αυτή η διαμάχη βρίσκεται στον πυρήνα των πολιτικών αναγνώσεων του Οζ.

Κεντρικά σύμβολα και ο κανόνας χρυσού
-Yellow Brick Road = κανόνας χρυσού. Ο Henry Littlefield (1964) ήταν ο πρώτος που πρότεινε ότι ο κίτρινος δρόμος συμβολίζει το μονομεταλλικό σύστημα του χρυσού. Είναι ο δρόμος που όλοι πρέπει να ακολουθήσουν, αλλά οδηγεί σε μια εξουσία που αποδεικνύεται απατηλή. 

-Silver Shoes = το αργυρό νόμισμα. Στο βιβλίο τα παπούτσια της Ντόροθι είναι ασημένια, κόκκινα στην ταινία του 1939. Ασημένια Παπούτσια = Διμεταλλισμός (Silver Movement). Το ασήμι «περπατά» πάνω στο χρυσό → συμβολίζει την πρόταση να λειτουργούν μαζί χρυσό και ασήμι ως βάση του νομίσματος.

-Emerald City = το χρήμα ως ψευδαίσθηση. Η Πράσινη Πόλη, όπου όλα φαίνονται πράσινα επειδή όλοι φορούν γυαλιά, παραπέμπει στην ιδέα ότι η αξία του χρήματος είναι κατασκευή, κάποια ψευδαίσθηση που επιβάλλεται από την εξουσία.
-The Wizard of Oz (Ο Μάγος) = η πολιτική εξουσία που χειρίζεται τις προσδοκίες. Είναι ένας επιδέξιος χειριστής, χωρίς πραγματική δύναμη, που συντηρεί την αυταπάτη της σταθερότητας και της τάξης. Αυτό παραλληλίζεται με την κυβέρνηση που διαχειρίζεται το νομισματικό σύστημα μέσω συμβολισμών και όχι ουσίας.

Η κοινωνική διάσταση
-Ντόροθι= ο «απλός άνθρωπος» της Αμερικής. Αναζητά σταθερότητα και δικαιοσύνη. 
-Σκιάχτρο= Αγρότες. Θεωρούνται «χωρίς μυαλό» από τις ελίτ, αλλά είναι θύματα του αποπληθωρισμού και χρεών. Η αναζήτηση λογικής/σκέψης. 
-Τενεκεδένιος Άνθρωπος =  Βιομηχανικοί εργάτες «Σκουριάζουν» από ανεργία και κρίση. Η αναζήτηση καρδιάς/συναισθήματος (βιομηχανικοί εργάτες).
-Δειλό Λιοντάρι= William Jennings Bryan, ηγετική μορφή των Silverites, έχει «βρυχηθμό» αλλά όχι πολιτική δύναμη. Η αναζήτηση θάρρους.
-Μάγος=  πολιτική εξουσία / πρόεδρος διαχειρίζεται ψευδαισθήσεις σταθερότητας. Η αυταπάτη της εξουσίας και ο χρυσός.
-Μάγισσα της Ανατολής = Ανατολικές τράπεζες, καταπιεστική δύναμη του χρυσού.
-Μάγισσα της Δύσης = σιδηροδρομικά μονοπώλια, ελέγχουν την οικονομία της Δύσης.

Γιατί ο Μάγος του Οζ συνδέθηκε τόσο έντονα με τον κανόνα χρυσού;

ΤσικνοΠέμπτη, οι απαρχές της στην Αρχαία Ελλάδα

 Η Τσικνοπέμπτη, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα στο πλαίσιο των Αποκριών και της ορθόδοξης παράδοσης, είναι σχετικά νεότερο έθιμο. Ωστόσο, οι ρίζες της φτάνουν πολύ βαθύτερα και αυτό είναι το ενδιαφέρον σημείο. Το έθιμο της κρεατοφαγίας, του καπνού και του συλλογικού γλεντιού την περίοδο πριν από τη νηστεία συνδέεται με τις βακχικές γιορτές. 

Μια πρώτη μορφή του εθίμου εντοπίζεται στην Αρχαϊκή και Κλασική περίοδο (6ος-4ος αι. π.Χ.) με τις βακχικές και διονυσιακές γιορτές της αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης. Οι γιορτές αυτές περιλάμβαναν φαγοπότι, κρασί, θυσίες ζώων και δημόσια γλέντια, με έντονο στοιχείο της «τσίκνας» από το ψημένο κρέας. Το έθιμο των αιματηρών θυσιών μπορεί να ερμηνευτεί ως μία κυνηγετική πρακτική που ανάγεται στην Νεολιθική εποχή. Στις θυσίες προς τον Διόνυσο, το κρέας ψηνόταν δημόσια, με έντονη «τσίκνα». Η καύση λίπους είχε τελετουργικό χαρακτήρα: ήταν προσφορά, κάθαρση και συλλογική συμμετοχή.

Άλλα βασικά χαρακτηριστικά των διονυσιακών γιορτών που επιβίωσαν σχεδόν αυτούσια είναι: η μεταμόρφωση και ανατροπή της τάξης Οι άνθρωποι φορούσαν προσωπεία (άνδρες ως σάτυροι, γυναίκες ως μαινάδες), ανέτρεπαν ρόλους, γελοιοποιούσαν την εξουσία. Αυτό είναι ο πυρήνας του καρναβαλιού: η προσωρινή άρση της κοινωνικής ιεραρχίας· κοινό γλέντι και συλλογική έκσταση Το φαγητό, το κρασί και ο χορός λειτουργούσαν ως κοινωνική συγκόλληση. Η κοινότητα «ξαναγεννιόταν» μέσα από την υπερβολή· εποχικότητα τέλος χειμώνα - αρχή άνοιξης.

Συνεχίζονται οι διονυσιακές τελετουργίες στη Ρωμαϊκή εποχή. Οι ρωμαϊκές Bacchanalia και άλλες ανοιξιάτικες γιορτές διατήρησαν το μοτίβο της κρεατοφαγίας και της τελετουργικής καύσης λίπους, που αργότερα πέρασε σε λαϊκά έθιμα της Ύστερης Αρχαιότητας.

Στη Μεσαιωνική και Νεότερη εποχή το έθιμο ενσωματώνεται στο χριστιανικό εορτολόγιο. Με την καθιέρωση της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, οι ημέρες πριν από τη νηστεία απέκτησαν χαρακτήρα προετοιμασίας και «αποχαιρετισμού» του κρέατος. 

Πώς εντάσσεται η τσικνοπέμπτη στην χριστιανική ορθόδοξη παράδοση

Πώς η μη απόδοση των χριστιανικών ιερών κειμένων στη Νεοελληνική γλώσσα συνέβαλε και συμβάλλει στη διάσωση της αρχαίας ελληνικής

Το πιο ενδιαφέρον και παράδοξο της Ελληνικής Ιστορίας: πώς μια θρησκευτική παράδοση συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωση μιας γλώσσας που αλλιώς θα είχε χαθεί. 

    Η Εκκλησία κράτησε τα ιερά κείμενα σε λόγια ελληνική. Τα Ευαγγέλια, οι Πράξεις, οι Πατέρες, η υμνογραφία, όλα παρέμειναν σε μια μορφή ελληνικής που    δεν ήταν η καθημερινή ομιλουμένη, αλλά ούτε και η κλασική αττική, ήταν όμως συνεχής με την αρχαία παράδοση. Αυτό δημιούργησε έναν σταθερό κορμό λόγιας ελληνικής που δεν διακόπηκε ποτέ.

        Η λειτουργική γλώσσα έγινε “ζωντανό μουσείο” της αρχαίας ελληνικής. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι πιστοί άκουγαν συνεχώς αρχαιοπρεπείς δομές, οι ιερείς και οι μοναχοί έπρεπε να τις κατανοούν, η εκκλησιαστική παιδεία απαιτούσε γνώση της λόγιας γλώσσας. Έτσι, η αρχαία ελληνική δεν έγινε ποτέ «νεκρή» όπως τα λατινικά στη Δύση.    

        Τα μοναστήρια έγιναν κέντρα αντιγραφής και γλωσσικής συνέχειας. Η ανάγκη να διατηρηθούν τα ιερά κείμενα οδήγησε σε συστηματική αντιγραφή χειρογράφων, κράτησε ζωντανή την ορθογραφία, τη σύνταξη, το λεξιλόγιο, δημιούργησε μια τάξη λογίων που μπορούσαν να διαβάζουν και αρχαίους συγγραφείς. Χωρίς αυτή τη συνέχεια, η αρχαία ελληνική θα είχε διαβρωθεί πολύ περισσότερο.            

        Η Εκκλησία λειτούργησε ως “φρένο” στην πλήρη γλωσσική εξέλιξη. Η φυσική εξέλιξη των γλωσσών οδηγεί σε απλοποίηση. Η λειτουργική γλώσσα όμως διατήρησε πτώσεις, κράτησε αρχαϊκές λέξεις, συγκράτησε συντακτικά σχήματα, επέβαλε μια μορφή «υψηλής» ελληνικής ως πρότυπο. Αυτό δημιούργησε μια διγλωσσία, αλλά και μια γέφυρα με την αρχαιότητα.

        Η βυζαντινή παιδεία βασίστηκε στη γλώσσα των Γραφών. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι μαθητές έπρεπε να μάθουν λόγια ελληνικά, οι δάσκαλοι δίδασκαν γραμματική και σύνταξη με βάση αρχαία πρότυπα, η φιλολογική παράδοση παρέμεινε αδιάσπαστη. Αυτό εξηγεί γιατί οι Βυζαντινοί μπορούσαν να διαβάζουν Πλάτωνα και Θουκυδίδη χωρίς μετάφραση. Οι Βυζαντινοί λόγιοι συνέβαλαν στη διάσωση, αντιγραφή και αναβίωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. 

        Η μη αλλαγή της χριστιανικής γραμματείας διατήρησε μια λόγια μορφή ελληνικής, δημιούργησε θεσμούς που την καλλιεργούσαν, έσωσε την αρχαία γλώσσα από τον εκφυλισμό, επέτρεψε στη Δύση να την ανακαλύψει ξανά μέσω του Βυζαντίου. Χωρίς αυτή τη γλωσσική συνέχεια, η Αναγέννηση θα είχε πολύ λιγότερη πρόσβαση στην αρχαία ελληνική σκέψη.

 

Πώς διασώθηκαν τα ελληνικά χειρόγραφα στο Βυζάντιο;

Παραγνωρισμένη διαδρομή της ευρωπαϊκής διανόησης. Είναι η ιστορία του πώς το Βυζάντιο, συχνά παρεξηγημένο ως «σκοτεινό» ή «παραδοσιακό», στην πραγματικότητα λειτούργησε ως η κιβωτός της ελληνικής επιστήμης για πάνω από χίλια χρόνια.

-Η κληρονομιά της Αλεξάνδρειας πέρασε στην Κωνσταντινούπολη (4ος–6ος αιώνας). Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Κωνσταντινούπολη, η νέα πόλη γίνεται το κέντρο της ελληνικής παιδείας. Οι λόγιοι, οι γραμματείς και οι βιβλιοθήκες της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας μετακινούνται σταδιακά εκεί. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται ο φυσικός κληρονόμος της ελληνιστικής επιστήμης.

-Τα μοναστήρια ως εργαστήρια διάσωσης (7ος-10ος αιώνας). Καθώς η αυτοκρατορία αντιμετωπίζει πολέμους και κρίσεις, τα μοναστήρια αναλαμβάνουν έναν κρίσιμο ρόλο: αντιγράφουν χειρόγραφα, διορθώνουν φθορές, δημιουργούν βιβλιοθήκες, διατηρούν την ελληνική γλώσσα ζωντανή. Το Άγιον Όρος, η Πάτμος, η Στουδίου Μονή στην Κωνσταντινούπολη γίνονται κέντρα αντιγραφής.  Χωρίς αυτά, μεγάλο μέρος της αρχαίας γραμματείας θα είχε χαθεί.

-Η Μακεδονική Αναγέννηση (9ος-11ος αιώνας).

Με τους Μακεδόνες αυτοκράτορες, το Βυζάντιο γνωρίζει μια πνευματική άνθηση. ιδρύονται σχολές, αναδιοργανώνονται βιβλιοθήκες, αντιγράφονται συστηματικά αρχαία κείμενα. Ο Φώτιος, ο Μέγας Λογοθέτης, συντάσσει τη Μυριόβιβλο, έναν κατάλογο έργων που διάβασε, πολλά από τα οποία χάθηκαν αργότερα, αλλά τα γνωρίζουμε χάρη σε αυτόν. Είναι μια συνειδητή προσπάθεια να σωθεί η ελληνική γνώση.

-Η Κομνήνεια και Παλαιολόγεια Αναγέννηση (11ος-15ος αιώνας)

Οι λόγιοι του Βυζαντίου -Ψελλός, Ιωάννης Ιταλός, Θεόδωρος Μετοχίτης, Πλήθων Γεμιστός- μελετούν, σχολιάζουν και διδάσκουν τα αρχαία κείμενα. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται: σχολή φιλοσοφίας, κέντρο αστρονομίας, εργαστήριο αντιγραφής. Οι Παλαιολόγοι, παρά την παρακμή της αυτοκρατορίας, στηρίζουν ενεργά τη διάσωση χειρογράφων.

-Η πτώση της Πόλης και η μεγάλη διασπορά (1453)

Μετά την Άλωση, οι λόγιοι παίρνουν μαζί τους χειρόγραφα και ταξιδεύουν στη Δύση Μανουήλ Χρυσολωράς, Ιωάννης Αργυρόπουλος, Βησσαρίων, Γεώργιος Τραπεζούντιος. Ο καρδινάλιος Βησσαρίων δωρίζει τη βιβλιοθήκη του στη Βενετία -θεμέλιο της Biblioteca Marciana, μιας από τις σημαντικότερες συλλογές ελληνικών χειρογράφων στον κόσμο. Έτσι, τα ελληνικά κείμενα περνούν στην Ιταλία και τροφοδοτούν την Αναγέννηση.

Το Βυζάντιο δεν ήταν απλώς ένας «μεταφορέας» της αρχαίας γνώσης. Ήταν ο ενεργός θεματοφύλακας που αντέγραψε, διόρθωσε, σχολίασε, δίδαξε και τελικά μετέφερε την ελληνική επιστήμη στην Ευρώπη. Χωρίς το Βυζάντιο, ούτε ο Πτολεμαίος ούτε ο Ίππαρχος, ούτε ο Αριστοτέλης ούτε ο Πλάτων θα είχαν φτάσει στον Κοπέρνικο, στον Κέπλερ, στον Γαλιλαίο, δηλαδή, πιθανόν να μην εκδηλωνόταν η Επιστημονική Επανάσταση τον 17ο αιώνα.

 

Η βυζαντινή διανόηση