Το 'Ελληνικό σχέδιο' της Μεγάλης Αικατερίνης, 18ος αιώνας

Η Αικατερίνη Β΄ ‒γνωστή ως Μεγάλη Αικατερίνη, 27 Μαΐου 1729 - 17 Νοεμβρίου 1796‒   ήταν αυτοκράτειρα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας (ιστορικός τίτλος: «Πασών των Ρωσιών).

 Το «Ελληνικό Σχέδιο» της Αικατερίνης Β΄ ήταν ένα φιλόδοξο ρωσο-αυστριακό γεωπολιτικό σχέδιο του τέλους του 18ου αιώνα. Το «Greek Project» ως πρώιμη λύση στο Ανατολικό Ζήτημα, προωθημένη από την Αικατερίνη Β΄ () τη δεκαετία του 1780 αποτελούσε μια πρώιμη «λύση» στο Ανατολικό Ζήτημα και συνδέθηκε στενά με την ενίσχυση των Ελλήνων και την ανάπτυξη φιλορωσικών προσδοκιών.

        Η ιδέα είχε ρίζες ήδη από τον τσάρο Μέγα Πέτρο Α΄ (ή Πιότρ Α΄ Αλεξέγιεβιτς, 1672-1725) ο οποίος επεδίωκε τη ρωσική κάθοδο στα νερά της Μεσογείου και τον έλεγχο των Στενών (Βόσπορος - Δαρδανέλια). Η τσαρίνα επανέφερε και επανεσχεδίασε αυτή την πολιτική. Η στρατηγική της αφορούσε τη διχοτόμηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μεταξύ Ρωσικής αυτοκρατορίας και Αυστριακής, την ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ως νεο-βυζαντινή αυτοκρατορία υπό Ρομανόφ, με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη και την τοποθέτηση του εγγονού της Αικατερίνης, Κωνσταντίνου, ως «βυζαντινού αυτοκράτορα». Το σχέδιο συζητήθηκε μυστικά το 1780–1781 με τον αυτοκράτορα της της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Ιωσήφ Β΄ (1741-1749, ανήκε στους «φωτισμένους ηγέτες» του 18ου αιώνα).

            Η υλοποίηση του σχεδίου θα επιτυγχανόταν με την κατάκτηση από τη Ρωσία της Κριμαίας και τις περιοχές της Μαύρης Θάλασσας, την αυστριακή επέκταση στα Βαλκάνια (π.χ. Σερβία), τη δημιουργία του Βασίλειου της Δακίας για τον Ποτέμκιν, την παραχώρηση των εδαφών του Μοριά, της Κρήτης, της Κύπρου στη Βενετία και την ίδρυση ενός ελληνικού κράτους, ως ρωσικό προτεκτοράτο.

Συνθήκη της Αδριανούπολης, 1829

Η “μάχη” της Αδριανούπολης το 1829 ήταν στρατηγική νίκη χωρίς αιματοχυσία, αλλά με τεράστιες γεωπολιτικές συνέπειες.

        

    Η 'μάχη' αποτέλεσε το τελικό στρατηγικό γεγονός του Ρωσοτουρκικού Πολέμου (1828-1829), το τέλος του οποίου οδήγησε στην υπογραφή της Συνθήκης της Αδριανούπολης. Υπογράφηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 1829 μεταξύ Ρωσικής και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που είχε καθοριστική σημασία για την ανεξαρτησία της Ελλάδας και τη διεθνή αναγνώρισή της ως κράτους, για την αποδυνάμωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την ενίσχυση της ρωσικής επιρροής στα Βαλκάνια.
      Ο πόλεμος ξεκίνησε το 1828, όταν η Ρωσική Αυτοκρατορία, εκμεταλλευόμενη την αποδυνάμωση της Υψηλής Πύλης λόγω της Ελληνικής Επανάστασης και της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου (1827), επιτέθηκε στην Οθωμανική. Οι ρωσικές δυνάμεις, υπό τον στρατηγό Χανς Καρλ φον Ντίμπιτς (Hans Karl von Diebitsch-Sabalkanski), πέρασαν τον Δούναβη και κινήθηκαν προς τα Βαλκάνια. Στις 7/19 Αυγούστου 1829, ο ρωσικός στρατός έφτασε μπροστά στην Αδριανούπολη, χωρίς να συναντήσει ουσιαστική αντίσταση. Η προέλαση των Ρώσων και η απειλή εισβολής στην Κωνσταντινούπολη ανάγκασε τον Σουλτάνο να υποχωρήσει.

        Αν και οι Ρώσοι οπισθοχώρησαν, λόγω απειλών από την παρουσία αγγλικού και γαλλικού στόλου, η Οθωμανική Αυτοκρατορία, υπό την πίεση κυρίως του στρατάρχη Ντίμπιτς, έστειλε πληρεξούσιους για διαπραγματεύσεις. Τελικώς, ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ (Mahmud II) συνθηκολόγησε στις 14 Σεπτεμβρίου 1829. Υπογράφηκε η Συνθήκη της Αδριανούπολης που επισφράγισε τη ρωσική νίκη, με αποτέλεσμα την αποδοχή από τον Σουλτάνο των 16 όρων, που έθεσε η Ρωσική Αυτοκρατορία.

 
Μεταξύ των όρων ήταν η αναγνώριση:
- της Συνθήκης του Λονδίνου το 1827, που ρητά ανέφερε την αυτονομία της Ελλάδας, φόρου υποτελή στον Σουλτάνο, με Κυβερνήτη τον Ιωάννη Καποδίστρια, το Πρωτόκολλο του Μαρτίου 1829, που όριζε το ποσό του φόρου που θα κατέβαλλε η Ελλάδα στην Υψηλή Πύλη και καθόριζε τα πρώτα σύνορα του ελληνικού κράτους διευρυμένα έως τη γραμμή Παγασητικού-Άρτας. 

    Παρά τις επιφυλάξεις της Μεγάλης Βρετανίας και της αυτοκρατορικής Γαλλίας, υπό την απειλή ενδεχόμενης ρωσικής κυριαρχίας, συμφώνησαν και έτσι ο Τσάρος Νικόλαος μέσω της Συνθήκης επέβαλε την ελληνική υπόθεση ως όρο της ειρήνης,  ενισχύοντας με αυτόν τον όρο τη θέση της Ελλάδας ως διπλωματικό ζήτημα ευρωπαϊκής σημασίας. 

Δολοφονία Ιωάννη Καποδίστρια, 1831

Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 στο Ναύπλιο παραμένει ένα από τα πιο τραυματικά και αμφιλεγόμενα γεγονότα της Nεότερης Eλληνικής Iστορίας.

        Ο Καποδίστριας (1776-1831) είναι ο πρώτος «Κυβερνήτης της Ελλάδος» (1828-1831). Η ορκωμοσία του τελέστηκε στην Αίγινα στις 28 Ιανουαρίου του 1828 στην Αίγινα, μετά την εκλογή του από την Γ΄ Εθνοσυνέλευση, σηματοδοτώντας την επίσημη έναρξη της διακυβέρνησης του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.
       Ήδη από  το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, 1830, αν και δεν θεσπίζεται από τις Μεγάλες Δυνάμεις επίσημα πολιτειακό καθεστώς ‒δηλαδή σύνταγμα, θεσμοί ή μορφή διακυβέρνησης),  προδιαγράφεται ότι η Ελλάδα θα είναι μοναρχία, αφού αναφέρεται  ότι η Ελλάδα θα κυβερνηθεί από έναν κληρονομικό ηγεμόνα, τον Γερμανό πρίγκιπα Λεοπόλδο του Σαξ-Κόμπουργκ (Leopold von Sachsen-Coburg und Gotha, 1790-1865). Ο οποίος παραιτήθηκε πριν αναλάβει, θεωρώντας την ελληνική επικράτεια μικρή· έναν χρόνο μετά έγινε ο πρώτος Βασιλιάς των Βέλγων (1831-1865). Προαποφασισμένη και προδιαγεγραμμένη από τις τρεις Μεγάλες Δυνάμεις η απομάκρυνση του Καποδίστρια; 

Ιστορικό

Το πρωί της 27ης Σεπτεμβρίου 1831 ο Καποδίστριας κατευθυνόταν στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο. Στην είσοδο τον πλησίασαν οι Γεώργιος και Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης. Ο Γεώργιος τον μαχαίρωσε, ενώ ο Κωνσταντίνος τον πυροβόλησε. Ο Κυβερνήτης πέθανε ακαριαία. Η σφαίρα είναι ακόμη ορατή στην εκκλησία.

         Σύμφωνα με την παραδοσιακή ιστοριογραφία η δολοφονία ήταν πράξη βεντέτας της οικογένειας Μαυρομιχάλη. Αφορμή ήταν η σύλληψη και φυλάκιση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη από τον Καποδίστρια. Ο Γεώργιος εκτελέστηκε επιτόπου από τη φρουρά, ενώ ο Κωνσταντίνος σκοτώθηκε λίγο αργότερα. 

Σύγχρονες έρευνες και δημοσιεύματα θέτουν υπό αμφισβήτηση την απλή εκδοχή της βεντέτας. Γίνεται λόγος για πιθανή πολιτική εκτέλεση. Παρουσιάζονται μαρτυρίες που υποστηρίζουν ότι οι Μαυρομιχαλαίοι ίσως δεν ήταν οι μόνοι δράστες, αλλά ήταν «αναλώσιμοι κρίκοι» σε κάποιο μεγαλύτερο σχέδιο. Στον τόπο της δολοφονίας υπήρχαν πολλά ύποπτα πρόσωπα, κάτι που παραπέμπει σε οργανωμένη επιχείρηση. Επιπλέον, σύγχρονες πηγές αναδεικνύουν πιθανή εμπλοκή στη δολοφονία ξένων παραγόντων λόγω της ανεξάρτητης πολιτικής του Καποδίστρια και αφήνουν υπόνοιες κυρίως για πρόσωπα βρετανικών συμφερόντων, με επιχείρημα ότι δεν «ανοίγονται» τα σχετικά αρχεία του Foreign Office. Οι ιατροδικαστικές αντιφάσεις ενισχύουν την αμφισβήτηση. Η επίσημη εκδοχή μιλά για μικρό μαχαίρι, αλλά η έκθεση αναφέρει τραύμα 9 εκατοστών, που παραπέμπει σε βαρύτερο όπλο. 

Πρωτόκολλο του Λονδίνου, 1830

Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830 είναι ένα από τα πιο καθοριστικά διπλωματικά κείμενα της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας. Αποτελεί το επίσημο έγγραφο με το οποίο οι Μεγάλες Δυνάμεις αναγνώρισαν την Ελληνική Πολιτεία ως πλήρως ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος. Υπογράφηκε στις 3 Φεβρουαρίου 1830 από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλική Αυτοκρατορία, τη Ρωσική Αυτοκρατορία. Κυβερνήτης της Ελλάδας από το 1827 ήταν ο Ιωάννης Καποδίστριας έως τη δολοφονία του το 1831. (🔗Δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια)

Κύρια σημεία
-Αναγνώριση της Ελλάδας ως ανεξάρτητου κράτους. Παύει να θεωρείται μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και αποκτά διεθνή υπόσταση.
-Πολιτειακό καθεστώς
Οι Μεγάλες Δυνάμεις προτείνουν ως ηγεμόνα της Ελλάδας, τον κληρονομικό μονάρχη τον Λεοπόλδο του Σαξ-Κόμπουργκ, ο οποίος όμως τελικά αρνήθηκε.
-Καθορισμός συνόρων
Τα σύνορα της νεοσύστατης Ελλάδας ορίζονται στη γραμμή: Αχελώος-Σπερχειός. Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα περιλάμβανε: Πελοπόννησο, Στερεά Ελλάδα (μέχρι Σπερχειό), Κυκλάδες. Η Ήπειρος, η Θεσσαλία, η Μακεδονία, η Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου έμειναν εκτός.
-Οικονομικές ρυθμίσεις
Η Ελλάδα αναλάμβανε μέρος των οθωμανικών χρεών των περιοχών που ενσωμάτωνε. Δημιουργήθηκαν οι πρώτες οικονομικές δεσμεύσεις του κράτους.

Η συμφωνία ήταν το αποτέλεσμα μιας αλυσίδας γεγονότων, διπλωματικών συγκρούσεων και στρατιωτικών εξελίξεων που ξεκίνησαν ήδη από το 1821. Αποτελεί συνέχεια των προηγούμενων πρωτοκόλλων και συνθηκών (1827-1829), αλλά είναι το πρώτο που δίνει πλήρη ανεξαρτησία στην Ελλάδα, όχι απλώς αυτονομία υπό την Οθωμανική επικυριαρχία. Η εξέγερση των Ελλήνων κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δημιούργησε νέο πολιτικό δεδομένο στα Βαλκάνια.