Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ, από τις σημαντικότερες μορφές της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής διανόησης, 1926-2026

✨ Η Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ υπήρξε η μεγαλύτερη Ελληνίδα βυζαντινολόγος της εποχής της, μια γέφυρα ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ευρώπη, μια εμβληματική μορφή της γυναικείας παρουσίας στην ακαδημαϊκή ηγεσία, μια φωνή κύρους για τον ελληνικό πολιτισμό και την ιστορική του συνέχεια.

Η Helene Glykatzi Ahrweiler η ιστορικός που συνέδεσε τη βυζαντινή ιστορία με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ταυτότητα και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ακαδημαϊκή ζωή.

Μια ζωή αφιερωμένη στη γνώση, τον ελληνισμό και την Ευρώπη

Γέννηση: Αθήνα, 29 Αυγούστου 1926, από οικογένεια μικρασιατών προσφύγων. Σπουδές: Ιστορία και Αρχαιολογία, ΕΚΠΑ· στη συνέχεια σπουδές στο Παρίσι (EPHE, Σορβόννη) όπου ολοκλήρωσε δύο διδακτορικά στη Ιστορία και στη Φιλολογία. Θάνατος: 16 Φεβρουαρίου 2026, σε ηλικία 99 ετών.
Ακαδημαϊκή πορεία
Η πορεία της είναι σχεδόν μυθική για τα ευρωπαϊκά ακαδημαϊκά δεδομένα. Ορόσημα:
· Ερευνήτρια στο CNRS (1955).
· Καθηγήτρια στη Σορβόννη (1967)
· Πρώτη γυναίκα στην ιστορία που έγινε Πρύτανης της Σορβόννης (1976–1981) — και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως σε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο
· Ρεκτόρισσα της Ακαδημίας των Παρισίων και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού (1982–1989)
· Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou (1989–1991)

Επιστημονικό έργο.

 Η Αρβελέρ υπήρξε κορυφαία βυζαντινολόγος, με έργο που επηρέασε βαθιά τη διεθνή έρευνα. Θεματικοί άξονες του έργου της: Διοίκηση και κοινωνία του Βυζαντίου. Βυζάντιο και θάλασσα. Σχέσεις Ανατολής–Δύσης. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα και ο ελληνισμός. Η συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού από την αρχαιότητα έως σήμερα. Το διδακτορικό της για τη διοίκηση της Μικράς Ασίας θεωρείται ορόσημο στη βυζαντινή ιστοριογραφία.

 

Διακρίσεις.

Η διεθνής αναγνώριση του έργου της είναι εντυπωσιακή: Μεγαλόσταυρος της Λεγεώνας της Τιμής (Γαλλία). Πλήθος ευρωπαϊκών παρασήμων και τιμητικών διακρίσεων. Επίτιμη διδάκτωρ πολλών πανεπιστημίων.

Η Αρβελέρ δεν ήταν μόνο ακαδημαϊκός· ήταν δημόσια διανοούμενη με παρεμβάσεις σε θέματα εθνικής ταυτότητας, παιδείας, ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, πολιτιστικής πολιτικής. Υπήρξε επίσης Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNICEF για την Ελλάδα .

Πώς η Αρβελέρ τοποθετείται μέσα στο πάνθεον των μεγάλων βυζαντινολόγων

Η συμβολή της Ελένης Γλύκατζη‑Αρβελέρ σε σχέση με τις τέσσερις μεγάλες μορφές της βυζαντινολογίας: Ostrogorsky, Kazhdan, Mango, Obolensky -καθένας εκπροσωπεί διαφορετική σχολή και μεθοδολογία.
        Επιστημολογική Τομή της Αρβελέρ. Η Αρβελέρ εισήγαγε μια γεωπολιτική και διοικητική ανάγνωση του Βυζαντίου, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από την «αυτοκρατορία των μοναχών» σε μια κρατική, θαλάσσια, πολυεθνοτική δύναμη.
        Ανέδειξε το διοικητικό σύστημα ως κλειδί κατανόησης της βυζαντινής αντοχής. Έδωσε έμφαση στη Μικρά Ασία ως πυρήνα της αυτοκρατορίας. Ερμήνευσε το Βυζάντιο ως ευρωπαϊκή δύναμη, όχι ως ανατολικό κατάλοιπο. Συνέδεσε την ιστορία με τη μακρά διάρκεια (Braudel), κάτι σπάνιο στη βυζαντινολογία.
        Η έννοια της “βυζαντινής θαλασσοκρατίας”. Ανέδειξε τον ρόλο της θάλασσας, των νησιών και των θαλάσσιων δρόμων ως θεμελιώδη για την επιβίωση της αυτοκρατορίας. Αυτό είναι κάτι που ούτε ο Ostrogorsky ούτε ο Mango είχαν αναπτύξει συστηματικά.
        Η Μικρά Ασία ως «καρδιά του Βυζαντίου». Το έργο της για τη διοίκηση της Μικράς Ασίας άλλαξε την κατανόηση της βυζαντινής αντοχής. Εδώ η συμβολή της είναι πρωτογενής και αναντικατάστατη.
       Η σύνδεση Βυζαντίου - Ευρώπης. Η Αρβελέρ ήταν από τις πρώτες που μίλησαν για το Βυζάντιο ως ευρωπαϊκό θεμέλιο, όχι ως ανατολική ιδιαιτερότητα. Αυτό την τοποθετεί σε διάλογο με τον Obolensky, αλλά με διαφορετικό προσανατολισμό.
      Η δημόσια ιστορία. Σε αντίθεση με τους άλλους, η Αρβελέρ είχε τεράστια επιρροή στη δημόσια σφαίρα. Έκανε το Βυζάντιο κατανοητό, οικείο και σύγχρονο.

Ostrogorsky έδωσε το κοινωνικό Βυζάντιο.
Mango έδωσε το πολιτισμικό Βυζάντιο.
Kazhdan έδωσε το καθημερινό Βυζάντιο.
Obolensky έδωσε το εξωστρεφές Βυζάντιο.
Η Αρβελέρ έδωσε το γεωπολιτικό και διοικητικό Βυζάντιο και το συνέδεσε με την Ευρώπη. Το δικό της, μοναδικό αποτύπωμα.

Πώς η Αρβελέρ επηρέασε τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα

Η Αρβελέρ δεν επηρέασε απλώς την ακαδημαϊκή βυζαντινολογία· επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, την ιστορική τους συνέχεια και τη θέση τους στην Ευρώπη.

        Επανεγγραφή του Βυζαντίου στη συλλογική μνήμη. Η Αρβελέρ συνέβαλε αποφασιστικά στο να πάψει το Βυζάντιο να θεωρείται σκοτεινή περίοδος, θεοκρατικό υπόλειμμα, «ανατολική» παρέκκλιση. Αντιθέτως, το ανέδειξε ως ευρωπαϊκή αυτοκρατορία, φορέα διοικητικής και πολιτικής καινοτομίας, κρίσιμο κρίκο της ελληνικής συνέχειας. Αυτό άλλαξε βαθιά τον τρόπο που οι Έλληνες βλέπουν την ιστορική τους διαδρομή.
        Η έννοια της ιστορικής συνέχειας. Η Αρβελέρ έδωσε ένα ισχυρό αφήγημα συνέχειας Αρχαιότητα → Βυζάντιο → Νεότερος Ελληνισμός. Όχι ως γραμμική εξέλιξη, αλλά ως πολιτισμική συνοχή. Αυτό ενίσχυσε την αυτοπεποίθηση της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας, ειδικά απέναντι σε δυτικές αφηγήσεις που υποτιμούσαν το Βυζάντιο.
        Η Ελλάδα ως μέρος της Ευρώπης -όχι περιφέρεια. Η Αρβελέρ υποστήριξε με συνέπεια ότι η Ευρώπη δεν νοείται χωρίς το Βυζάντιο, άρα ούτε χωρίς τον ελληνικό πολιτισμό. Με αυτόν τον τρόπο, η Ελλάδα δεν εμφανίζεται ως «αργοπορημένη» ή «ιδιόμορφη» ευρωπαϊκή χώρα, αλλά ως συνιδρυτική δύναμη της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Αυτό το αφήγημα επηρέασε την πολιτική σκέψη, την εκπαιδευτική πολιτική, τον δημόσιο λόγο.
        Η δημόσια ιστορία ως εργαλείο αυτογνωσίας. Η Αρβελέρ είχε μοναδική ικανότητα να μετατρέπει την επιστημονική γνώση σε δημόσιο λόγο, να εκλαϊκεύει την επιστήμη. Έτσι έφερε το Βυζάντιο στην καθημερινή συζήτηση, το έκανε κατανοητό και οικείο, το συνέδεσε με σύγχρονα ζητήματα (παιδεία, ταυτότητα, Ευρώπη). Η επιρροή της εδώ είναι τεράστια καθώς διαμόρφωσε τον τρόπο που μιλούν για το Βυζάντιο πολιτικοί, εκπαιδευτικοί.

        Η γυναικεία παρουσία στην ακαδημαϊκή ηγεσία. Η Αρβελέρ έγινε σύμβολο γυναικείας αριστείας, διεθνούς καταξίωσης, ελληνικής παρουσίας στα κέντρα της ευρωπαϊκής διανόησης. Αυτό επηρέασε βαθιά την ελληνική κοινωνία, προσφέροντας ένα πρότυπο ισχύος και αξιοπρέπειας.
        Ηθικός και πολιτισμικός λόγος. Η Αρβελέρ μιλούσε συχνά για την ευθύνη της παιδείας, την αξία της ιστορικής μνήμης, την ανάγκη για πολιτισμική αυτογνωσία. Ο λόγος της έγινε μέρος της ελληνικής δημόσιας ηθικής — ένα είδος «πολιτισμικής συνείδησης» που επηρέασε γενιές.

ΤσικνοΠέμπτη, οι απαρχές της στην Αρχαία Ελλάδα

 Η Τσικνοπέμπτη, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα στο πλαίσιο των Αποκριών και της ορθόδοξης παράδοσης, είναι σχετικά νεότερο έθιμο. Ωστόσο, οι ρίζες της φτάνουν πολύ βαθύτερα και αυτό είναι το ενδιαφέρον σημείο. Το έθιμο της κρεατοφαγίας, του καπνού και του συλλογικού γλεντιού την περίοδο πριν από τη νηστεία συνδέεται με τις βακχικές γιορτές. 

Μια πρώτη μορφή του εθίμου εντοπίζεται στην Αρχαϊκή και Κλασική περίοδο (6ος-4ος αι. π.Χ.) με τις βακχικές και διονυσιακές γιορτές της αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης. Οι γιορτές αυτές περιλάμβαναν φαγοπότι, κρασί, θυσίες ζώων και δημόσια γλέντια, με έντονο στοιχείο της «τσίκνας» από το ψημένο κρέας. Το έθιμο των αιματηρών θυσιών μπορεί να ερμηνευτεί ως μία κυνηγετική πρακτική που ανάγεται στην Νεολιθική εποχή. Στις θυσίες προς τον Διόνυσο, το κρέας ψηνόταν δημόσια, με έντονη «τσίκνα». Η καύση λίπους είχε τελετουργικό χαρακτήρα: ήταν προσφορά, κάθαρση και συλλογική συμμετοχή.

Άλλα βασικά χαρακτηριστικά των διονυσιακών γιορτών που επιβίωσαν σχεδόν αυτούσια είναι: η μεταμόρφωση και ανατροπή της τάξης Οι άνθρωποι φορούσαν προσωπεία (άνδρες ως σάτυροι, γυναίκες ως μαινάδες), ανέτρεπαν ρόλους, γελοιοποιούσαν την εξουσία. Αυτό είναι ο πυρήνας του καρναβαλιού: η προσωρινή άρση της κοινωνικής ιεραρχίας· κοινό γλέντι και συλλογική έκσταση Το φαγητό, το κρασί και ο χορός λειτουργούσαν ως κοινωνική συγκόλληση. Η κοινότητα «ξαναγεννιόταν» μέσα από την υπερβολή· εποχικότητα τέλος χειμώνα - αρχή άνοιξης.

Συνεχίζονται οι διονυσιακές τελετουργίες στη Ρωμαϊκή εποχή. Οι ρωμαϊκές Bacchanalia και άλλες ανοιξιάτικες γιορτές διατήρησαν το μοτίβο της κρεατοφαγίας και της τελετουργικής καύσης λίπους, που αργότερα πέρασε σε λαϊκά έθιμα της Ύστερης Αρχαιότητας.

Στη Μεσαιωνική και Νεότερη εποχή το έθιμο ενσωματώνεται στο χριστιανικό εορτολόγιο. Με την καθιέρωση της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, οι ημέρες πριν από τη νηστεία απέκτησαν χαρακτήρα προετοιμασίας και «αποχαιρετισμού» του κρέατος. 

Πώς εντάσσεται η τσικνοπέμπτη στην χριστιανική ορθόδοξη παράδοση

Πώς η μη απόδοση των χριστιανικών ιερών κειμένων στη Νεοελληνική γλώσσα συνέβαλε και συμβάλλει στη διάσωση της αρχαίας ελληνικής

Το πιο ενδιαφέρον και παράδοξο της Ελληνικής Ιστορίας: πώς μια θρησκευτική παράδοση συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωση μιας γλώσσας που αλλιώς θα είχε χαθεί. 

    Η Εκκλησία κράτησε τα ιερά κείμενα σε λόγια ελληνική. Τα Ευαγγέλια, οι Πράξεις, οι Πατέρες, η υμνογραφία, όλα παρέμειναν σε μια μορφή ελληνικής που    δεν ήταν η καθημερινή ομιλουμένη, αλλά ούτε και η κλασική αττική, ήταν όμως συνεχής με την αρχαία παράδοση. Αυτό δημιούργησε έναν σταθερό κορμό λόγιας ελληνικής που δεν διακόπηκε ποτέ.

        Η λειτουργική γλώσσα έγινε “ζωντανό μουσείο” της αρχαίας ελληνικής. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι πιστοί άκουγαν συνεχώς αρχαιοπρεπείς δομές, οι ιερείς και οι μοναχοί έπρεπε να τις κατανοούν, η εκκλησιαστική παιδεία απαιτούσε γνώση της λόγιας γλώσσας. Έτσι, η αρχαία ελληνική δεν έγινε ποτέ «νεκρή» όπως τα λατινικά στη Δύση.    

        Τα μοναστήρια έγιναν κέντρα αντιγραφής και γλωσσικής συνέχειας. Η ανάγκη να διατηρηθούν τα ιερά κείμενα οδήγησε σε συστηματική αντιγραφή χειρογράφων, κράτησε ζωντανή την ορθογραφία, τη σύνταξη, το λεξιλόγιο, δημιούργησε μια τάξη λογίων που μπορούσαν να διαβάζουν και αρχαίους συγγραφείς. Χωρίς αυτή τη συνέχεια, η αρχαία ελληνική θα είχε διαβρωθεί πολύ περισσότερο.            

        Η Εκκλησία λειτούργησε ως “φρένο” στην πλήρη γλωσσική εξέλιξη. Η φυσική εξέλιξη των γλωσσών οδηγεί σε απλοποίηση. Η λειτουργική γλώσσα όμως διατήρησε πτώσεις, κράτησε αρχαϊκές λέξεις, συγκράτησε συντακτικά σχήματα, επέβαλε μια μορφή «υψηλής» ελληνικής ως πρότυπο. Αυτό δημιούργησε μια διγλωσσία, αλλά και μια γέφυρα με την αρχαιότητα.

        Η βυζαντινή παιδεία βασίστηκε στη γλώσσα των Γραφών. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι μαθητές έπρεπε να μάθουν λόγια ελληνικά, οι δάσκαλοι δίδασκαν γραμματική και σύνταξη με βάση αρχαία πρότυπα, η φιλολογική παράδοση παρέμεινε αδιάσπαστη. Αυτό εξηγεί γιατί οι Βυζαντινοί μπορούσαν να διαβάζουν Πλάτωνα και Θουκυδίδη χωρίς μετάφραση. Οι Βυζαντινοί λόγιοι συνέβαλαν στη διάσωση, αντιγραφή και αναβίωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. 

        Η μη αλλαγή της χριστιανικής γραμματείας διατήρησε μια λόγια μορφή ελληνικής, δημιούργησε θεσμούς που την καλλιεργούσαν, έσωσε την αρχαία γλώσσα από τον εκφυλισμό, επέτρεψε στη Δύση να την ανακαλύψει ξανά μέσω του Βυζαντίου. Χωρίς αυτή τη γλωσσική συνέχεια, η Αναγέννηση θα είχε πολύ λιγότερη πρόσβαση στην αρχαία ελληνική σκέψη.

 

Πώς διασώθηκαν τα ελληνικά χειρόγραφα στο Βυζάντιο;

Παραγνωρισμένη διαδρομή της ευρωπαϊκής διανόησης. Είναι η ιστορία του πώς το Βυζάντιο, συχνά παρεξηγημένο ως «σκοτεινό» ή «παραδοσιακό», στην πραγματικότητα λειτούργησε ως η κιβωτός της ελληνικής επιστήμης για πάνω από χίλια χρόνια.

-Η κληρονομιά της Αλεξάνδρειας πέρασε στην Κωνσταντινούπολη (4ος–6ος αιώνας). Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Κωνσταντινούπολη, η νέα πόλη γίνεται το κέντρο της ελληνικής παιδείας. Οι λόγιοι, οι γραμματείς και οι βιβλιοθήκες της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας μετακινούνται σταδιακά εκεί. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται ο φυσικός κληρονόμος της ελληνιστικής επιστήμης.

-Τα μοναστήρια ως εργαστήρια διάσωσης (7ος-10ος αιώνας). Καθώς η αυτοκρατορία αντιμετωπίζει πολέμους και κρίσεις, τα μοναστήρια αναλαμβάνουν έναν κρίσιμο ρόλο: αντιγράφουν χειρόγραφα, διορθώνουν φθορές, δημιουργούν βιβλιοθήκες, διατηρούν την ελληνική γλώσσα ζωντανή. Το Άγιον Όρος, η Πάτμος, η Στουδίου Μονή στην Κωνσταντινούπολη γίνονται κέντρα αντιγραφής.  Χωρίς αυτά, μεγάλο μέρος της αρχαίας γραμματείας θα είχε χαθεί.

-Η Μακεδονική Αναγέννηση (9ος-11ος αιώνας).

Με τους Μακεδόνες αυτοκράτορες, το Βυζάντιο γνωρίζει μια πνευματική άνθηση. ιδρύονται σχολές, αναδιοργανώνονται βιβλιοθήκες, αντιγράφονται συστηματικά αρχαία κείμενα. Ο Φώτιος, ο Μέγας Λογοθέτης, συντάσσει τη Μυριόβιβλο, έναν κατάλογο έργων που διάβασε, πολλά από τα οποία χάθηκαν αργότερα, αλλά τα γνωρίζουμε χάρη σε αυτόν. Είναι μια συνειδητή προσπάθεια να σωθεί η ελληνική γνώση.

-Η Κομνήνεια και Παλαιολόγεια Αναγέννηση (11ος-15ος αιώνας)

Οι λόγιοι του Βυζαντίου -Ψελλός, Ιωάννης Ιταλός, Θεόδωρος Μετοχίτης, Πλήθων Γεμιστός- μελετούν, σχολιάζουν και διδάσκουν τα αρχαία κείμενα. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται: σχολή φιλοσοφίας, κέντρο αστρονομίας, εργαστήριο αντιγραφής. Οι Παλαιολόγοι, παρά την παρακμή της αυτοκρατορίας, στηρίζουν ενεργά τη διάσωση χειρογράφων.

-Η πτώση της Πόλης και η μεγάλη διασπορά (1453)

Μετά την Άλωση, οι λόγιοι παίρνουν μαζί τους χειρόγραφα και ταξιδεύουν στη Δύση Μανουήλ Χρυσολωράς, Ιωάννης Αργυρόπουλος, Βησσαρίων, Γεώργιος Τραπεζούντιος. Ο καρδινάλιος Βησσαρίων δωρίζει τη βιβλιοθήκη του στη Βενετία -θεμέλιο της Biblioteca Marciana, μιας από τις σημαντικότερες συλλογές ελληνικών χειρογράφων στον κόσμο. Έτσι, τα ελληνικά κείμενα περνούν στην Ιταλία και τροφοδοτούν την Αναγέννηση.

Το Βυζάντιο δεν ήταν απλώς ένας «μεταφορέας» της αρχαίας γνώσης. Ήταν ο ενεργός θεματοφύλακας που αντέγραψε, διόρθωσε, σχολίασε, δίδαξε και τελικά μετέφερε την ελληνική επιστήμη στην Ευρώπη. Χωρίς το Βυζάντιο, ούτε ο Πτολεμαίος ούτε ο Ίππαρχος, ούτε ο Αριστοτέλης ούτε ο Πλάτων θα είχαν φτάσει στον Κοπέρνικο, στον Κέπλερ, στον Γαλιλαίο, δηλαδή, πιθανόν να μην εκδηλωνόταν η Επιστημονική Επανάσταση τον 17ο αιώνα.

 

Η βυζαντινή διανόηση

Ολίγον κατ' ολίγον

 Η φράση «ολίγον κατ' ολίγον» δεν αποτελεί τυπικό, αυστηρό νομικό όρο (term of art), αλλά λογοτεχνική/περιγραφική έκφραση που χρησιμοποιείται σε νομικά κείμενα, δικόγραφα ή δικαστικές αποφάσεις για να περιγράψει μια βαθμιαία, σταδιακή ή εξελισσόμενη διαδικασία. Αντιστοιχεί σε έννοιες όπως «σιγά-σιγά», «λίγο-λίγο» ή «σταδιακά».

 Νομικό Πλαίσιο Χρήσης

Στο δίκαιο, η έννοια αυτή συναντάται κυρίως σε:

• Αστικό Δίκαιο (Συμβάσεις): Όταν μια υποχρέωση (παροχή) δεν εκπληρώνεται εφάπαξ, αλλά σε δόσεις (π.χ. σταδιακή παράδοση εμπορευμάτων, σταδιακή καταβολή τιμήματος).

• Ποινικό Δίκαιο/Ιστορία (Περιγραφή γεγονότων): Για να περιγραφεί η σταδιακή ιδιοποίηση ξένης περιουσίας ή η σταδιακή τέλεση μιας παράνομης πράξης.

• Δημόσιο/Διεθνές Δίκαιο: Για να περιγραφεί η βαθμιαία παραβίαση ή αλλοίωση ενός καθεστώτος.

Συνώνυμοι/Συναφείς Νομικοί Όροι

Ο "νομικός" όρος που περιγράφει την ίδια διαδικασία είναι:

1. Βαθμιαία εκπλήρωση (Partial/Gradual Performance): Όταν η παροχή γίνεται τμηματικά.

2. Διαδοχική εκπλήρωση: Εκπλήρωση σε στάδια.

3. Τμηματική παράδοση: Στις συμβάσεις πώλησης.

Νίκος Καββαδίας, αν και πώς εντάσσεται η ποίησή του στην περίοδο του Μεσοπολέμου (1919-1939)

Καββαδίας Νίκος, γεννήθηκε στη Μαντζουρία στις 11 Ιανουαρίου του 1910. Ήρθε με την οικογένειά του στο Αργοστόλι Κεφαλλονιάς το 1914 όταν ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, και μετά εγκαταστάθηκε στον Πειραιά. Πέθανε στις 10 Φεβρουαρίου το 1975 στην Αθήνα.

Πρόκειται για μια από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις «ασύμμετρης» ένταξης ενός ποιητή σε μια λογοτεχνική περίοδο. Ο Καββαδίας γεννιέται και γράφει μέσα στον Μεσοπόλεμο, αλλά δεν μοιάζει σχεδόν με κανέναν από τους μεγάλους της γενιάς του. Και όμως, η σχέση του με την εποχή του είναι βαθιά, απλώς πλάγια, υπόγεια, αντισυμβατική. 

Ποίηση Νίκου Καββαδία και Μεσοπόλεμος

(Interwar period 1919-1939)

Η μεσοπολεμική ποίηση χαρακτηρίζεται από τον υπερρεαλισμό (εκπροσωπούν ο Εμπειρίκος, ο Εγγονόπουλος), την υπαρξιακή αγωνία και την εσωτερικότητα (εκπροσωπεί ο Σεφέρης), την αναζήτηση ταυτότητας και μοντερνισμού. Ο Καββαδίας δημοσίευσε την πρώτη του συλλογή, «Μαραμπού» το 1933. Βιολογικά και χρονολογικά είναι ποιητής του Μεσοπολέμου, ωστόσο δεν συμμετείχε στα μεγάλα μεσοπολεμικά καλλιτεχνικά ρεύματα.

    Ο Καββαδίας είναι ποιητής του περιθωρίου, κυριολεκτικά και μεταφορικά· δεν είναι υπερρεαλιστής, μοντερνιστής με την έννοια της Γενιάς του ’30· δεν είναι εσωτερικός, ούτε μεταφυσικός, δεν ασχολείται με τον ελληνοκεντρισμό. 

    Η θεματική του είναι αντι-μεσοπολεμική. Όταν οι ποιητές του Μεσοπολέμου αναμετρώνται με την οικονομικο-κοινωνική μεταπολεμική κρίση της Ευρώπης, αναστοχάζονται τη λογοτεχνική παράδοση, πειραματίζονται με νέες μορφές, ο Καββαδίας γράφει για λιμάνια, ναυτικούς, ταξίδια, εξωτικά τοπία, περιθωριακούς ανθρώπους, για τη μοναξιά της θάλασσας. Η ποίησή του μοιάζει να έρχεται από κάποιον παράλληλο κόσμο, έξω από την ιστορική αγωνία της εποχής. Παρ' όλα αυτά η αίσθηση του «ξένου» τον συνδέει με το μεσοπολεμικό βίωμα, και έτσι εντάσσονται ουσιαστικά τα ποιήματά του στην εποχή του Μεσοπολέμου, εποχή αποξένωσης, αβεβαιότητας, διάλυσης των σταθερών αξιών, περιπλάνησης, υπαρξιακής μοναξιάς. Ἐκτὸς ἀπὸ τὴ μάνα σου κανεὶς δὲν σὲ θυμᾶται, σὲ τοῦτο τὸ τρομακτικὸ ταξίδι τοῦ χαμοῦ, «Θεσσαλονίκη».

Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1919) στην Ελλάδα επικράτησε πολιτική αστάθεια (πραξικοπήματα, βραχύβιες κυβερνήσεις), οικονομικό πρόβλημα που επιβάρυνε το προσφυγικό ζήτημα, κοινωνική αναταραχή, φτώχεια και άνοδος του εργατικού κινήματος παράλληλα με εκσυγχρονισμό και  ανάγκη καλλιτεχνικής ανανέωσης. Ο Καββαδίας εκφράζεται σε αυτό το σύνθετο περιβάλλον με 'εργαλεία' τη βιογραφία και τις εικόνες. Η θάλασσα γίνεται το δικό του υπαρξιακό τοπίο. Θα μείνω πάντα ιδανικός και ανάξιος εραστής των μακρυσμένων ταξιδιών και των γαλάζιων πόντων. Ο ναυτικός γίνεται ο απομονωμένος, ο πρόσφυγας, ο ταλαιπωρημένος. Το ταξίδι γίνεται η δική του μορφή υπαρξιακής περιπλάνησης. Έτσι, ενώ το ύφος της ποίησής του δεν μοιάζει με αυτό των μοντέρνων Ελλήνων ποιητών, μοιράζεται, ωστόσο, το ίδιο υπόγειο αίσθημα της εποχής.

    Στον Μεσοπόλεμο η γλώσσα αναζητά νέες μορφές έκφρασης. Ο Καββαδίας προσφέρει δική του ιδιότυπη μορφή μοντερνισμού διατηρώντας τη δημοτική γλώσσα και τον ομοιοκατάληκτο στίχο. Η ποιητική γλώσσα είναι υβριδική, διεθνής, αντι-ακαδημαϊκή. Με κοφτές φράσεις, ναυτική ορολογία, ξένες λέξεις, ρυθμό που θυμίζει τραγούδι ή προφορικότητα δημιουργεί ρεαλιστικές ‒όχι υπερρεαλιστικές‒ εικόνες.

 

«Ένα μαχαίρι»

Θυμᾶμαι, ὡς τώρα νἀ ῾τανε, τὸν γέρο παλαιοπώλη,

ὅπου ἐμοίαζε μὲ μίαν παλιὰ ἐλαιογραφία τοῦ Γκόγια,

ὀρθὸν πλάι σὲ μακριὰ σπαθιὰ καὶ σὲ στολὲς σχισμένες,

νὰ λέει μὲ μία βραχνὴ φωνὴ τὰ παρακάτου λόγια.

Ο «Λόγος της Απελευθέρωσης» που εκφωνήθηκε από τον Γεώργιο Παπανδρέου στις 18 Οκτωβρίου του 1944

 

Πόσοι, άραγε, έχουν προσέξει και  διαβάσει αυτή  την μαρμάρινη πλάκα,

τοποθετημένη στη δεξιά πλευρά της εισόδου του...

Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, 3 Απριλίου 1870 - 4 Φεβρουαρίου 1843

Museum

     Ο Κολοκοτρώνης δεν ήταν μόνο οπλαρχηγός· ήταν ο μόνος Έλληνας της Επανάστασης του 1821  που διέθετε συνεκτική στρατηγική θεωρία, διαμορφωμένη από εμπειρία δεκαετιών στον Μοριά, γνώση της οθωμανικής διοίκησης και βαθιά κατανόηση της ψυχολογίας του λαού. 

    Θεωρείται ο πραγματικός Στρατηγός της Επανάστασης, ο οποίος λειτούργησε σε τετραεπίπεδο σύστημα ‒επιχειρησιακό, στρατηγικό, πολιτικό, ψυχολογικό.

Στρατηγική άμυνας με ενεργητικά στοιχεία.

Βασική στρατηγική αρχή: «Ο Μοριάς είναι κάστρο»

Ο Κολοκοτρώνης αντιλαμβανόταν την Πελοπόννησο ως φυσικό οχυρό. Η στρατηγική του στηριζόταν σε τρεις πυλώνες: στενά - κλεισούρες - ορεινά περάσματα. Επομένως, η μάχη θα δινόταν εκεί όπου ο αντίπαλος δεν μπορούσε να αναπτύξει υπεροχή δυνάμεων (π.χ. ιππικό).

Φθορά αντί μετωπικής σύγκρουσης. Δεν επιδίωκε «μάχες αποφασιστικής αναμέτρησης» αλλά διαρκή αποδυνάμωση του αντιπάλου.

Χρόνος ως όπλο. Κάθε μέρα που περνούσε, ο Αιγύπτιος Ιμπραήμ απομακρυνόταν από τις βάσεις του και παράλληλα οι Μεγάλες Δυνάμεις ετοιμάζονταν για επέμβαση και υποστήριξη των Ελλήνων.

Επιχειρησιακή στρατηγική: πώς πολεμούσε

Επιλογή πεδίου μάχης. Ο Κολοκοτρώνης επέβαλλε το πεδίο μάχης: Δερβενάκια, Βαλτέτσι, Γράνα, Τρίκορφα. Όλα είναι στενά, ορεινά, ακατάλληλα για ιππικό και ιδανικά για ενέδρες.

Αποφυγή σύγκρουσης σε ανοιχτό πεδίο. Έχοντας υπόψη του ότι οι Έλληνες δεν διέθεταν τακτικό στρατό, ενώ ο αντίπαλος είχε πειθαρχημένο πεζικό και ιππικό, η στρατηγική του Κολοκοτρώνη ήταν ασύμμετρη αναμέτρηση, πριν ακόμη επινοηθεί ο όρος.

Χτύπημα γραμμών ανεφοδιασμού. Κάψιμο αποθηκών και τροφών προκειμένου να μην βρίσκει ο Ιμπραήμ τροφοδοσία για τον στρατό του, χτύπημα σε μικρά οθωμανικά αποσπάσματα, αποφυγή της «μεγάλης μάχης».  Ήταν στρατηγική φθοράς και εξάντλησης.

Στρατηγική απέναντι στον Ιμπραήμ: «Να μην έχει πού να σταθεί». Ο Ιμπραήμ ήθελε να καταλάβει πόλεις, να ελέγξει κάμπους, να επιβάλει προσκύνημα στην Πελοπόννησο.  Ο Κολοκοτρώνης απάντησε με τρεις κινήσεις άδειασμα χωριών, κρύψιμο τροφίμων μεταφορά πληθυσμών στα βουνά. Έτσι, από όπου περνούσε ο Ιμπραήμ έβρισκε καμένο και έρημο χώρο

Πολιτική στρατηγική: Ο Κολοκοτρώνης ως «ρυθμιστής»· είχε τη σπάνια ικανότητα  να συνδέει στρατιωτική και πολιτική στρατηγική. Έχοντας στρατηγικό στόχο συμμαχούσε με βάση την ανάγκη, όχι την ιδεολογία· συνεργάστηκε με προκρίτους όταν χρειαζόταν, με νησιώτες, με Φαναριώτες -δεν επέλεγε «στρατόπεδο». Αντιλαμβανόταν το εσωτερικό και το διεθνές περιβάλλον. Δηλαδή, ότι  η Επανάσταση δεν θα μπορούσε να επικρατήσει χωρίς εξωτερική βοήθεια, και ότι οι χριστιανικές μεγάλες ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες (Ρωσίας, Γαλλίας, Αγγλίας) θα συνδράμουν στρατιωτικά αν και εφόσον ο Αγώνας αντέξει. Άρα, η στρατηγική του ήταν να κρατήσει τον Αγώνα ζωντανό μέχρι την ευρωπαϊκή παρέμβαση.

Ψυχολογική στρατηγική: Ηγεσία σε συνθήκες κατάρρευσης. Ο Κολοκοτρώνης διέθετε εξαιρετική κατανόηση της ψυχικής κατάστασης των μαζών. Με το στρατηγικό μήνυμα «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους»  ενοχοποιούσε το οθωμανικό προσκύνημα. Επανέφερε την πειθαρχία με τη στοχοποίηση, όχι απλών χωρικών, αλλά προσκυνημένων οπλαρχηγών. Με τη σωστή διαχείριση φόβου, αντί να τιμωρεί μαζικά, επέλεγε χειρουργικά χτυπήματα για να αποτρέψει την κατάρρευση του Αγώνα χωρίς να προκαλέσει εξέγερση εναντίον του. Παράλληλα με τη συνεχή  παρουσία του στα βουνά, ενίσχυε το ηθικό των Ελλήνων,  παρουσία που λειτουργούσε και ως σύμβολο συνέχειας.  Επιπλέον δημιούργησε το αφήγημα που λειτουργούσε ως ψυχικό ανάχωμα στους απελπισμένους τότε χριστιανούς: «Ο Θεός υπέγραψε την ελευθερία της Ελλάδος και δεν παίρνει την υπογραφή Του πίσω». 

Η φράση «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους» 

πέρασε στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων 

ως κάλεσμα αντίστασης στη προδοσία ή/και την υποταγή

Ο όρος «προσκυνοχάρτια» συνδέεται άμεσα με την κρίσιμη στιγμή του Αγώνα (1825-1827), όταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αντέδρασε αποφασιστικά στο μαζικό «προσκύνημα» προς τον Ιμπραήμ Πασά.

        Τα «προσκυνοχάρτια» ήταν έγγραφα υποταγής που ζητούσε ο Ιμπραήμ από τα χωριά της Πελοποννήσου (1825-1827). Έλληνες χωρικοί και οπλαρχηγοί υπέγραφαν δηλώνοντας, με αυτόν τον τρόπο, πίστη στον μουσουλμάνο Ιμπραήμ για να γλιτώσουν από τη μανία του. Όποιος υπέγραφε, θεωρούνταν προσκυνημένος και λάμβανε προσωρινή προστασία από τις αιγυπτιακές δυνάμεις. Η πρακτική εξαπλώθηκε γρήγορα, ιδιαίτερα μετά την πτώση και την Έξοδο του Μεσολογγίου (10 Απριλίου 1826), και την έλλειψη οργανωμένης ελληνικής άμυνας στη Βόρεια Πελοπόννησο.

        Ο Κολοκοτρώνης εκτιμώντας ότι το «προσκύνημα» (παράδοση στην πραγματικότητα) απειλούσε να καταστρέψει την Επανάσταση, δημιούργησε επαναστατική τρομοκρατία («φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους») στους Έλληνες, στους ίδιους Έλληνες που ασκούσε ο Ιμπραήμ ψυχολογική πίεση-φόβο.  Έστειλε επιστολές σε χωριά και οπλαρχηγούς, δηλώνοντας ότι όποιος δεν επιστρέψει στον Αγώνα και συνεχίσει να συνεργάζεται με τον Ιμπραήμ θα αντιμετωπίσει «φωτιά και τσεκούρι». Η φράση καταγράφεται ήδη από το 1822 και επανεμφανίζεται το 1826, όταν η κατάσταση ήταν δραματική. Με εντολή του Κολοκοτρώνη, ο Δημήτρης Νενέκος, ο οποίος είχε προσκυνήσει και πολεμούσε πλέον στο πλευρό του Ιμπραήμ, εκτελέστηκε από τον Σαγιά, γεγονός που διέλυσε το κύμα προσκυνημάτων και αναζωπύρωσε την αντίσταση των Ελλήνων.

Η σκέψη του Κολοκοτρώνη συνομιλεί 

με αυτήν του Clausewitz, του Sun Tzu 

και τη σύγχρονη θεωρία ασύμμετρης δράσης

Παρ' όλο που δεν είχε διαβάσει τις θεωρίες τους λειτουργούσε με αρχές που σήμερα θεωρούνται κλασικές.

Κολοκοτρώνης & Clausewitz

Κεντρική ιδέα: ο πόλεμος ως πολιτική με άλλα μέσα.
Ο Clausewitz υποστηρίζει ότι ο πόλεμος είναι συνέχεια της πολιτικής. Ο Κολοκοτρώνης το εφαρμόζει έμπρακτα αφού συνδέει στρατιωτικές κινήσεις με πολιτικούς στόχους· στόχος του δεν ήταν «να νικήσει τον Ιμπραήμ», αλλά να κρατήσει τον Αγώνα ζωντανό μέχρι την επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων.
Το ηθικό ως αποφασιστικός παράγοντα: Clausewitz: «Το ηθικό είναι στο υλικό όπως τρία προς ένα». Κολοκοτρώνης: «Ο Θεός υπέγραψε την ελευθερία της Ελλάδος…».
Ο χρόνος ως στρατηγικό όπλο: Clausewitz: η φθορά και η αντοχή είναι μορφές ισχύος. Κολοκοτρώνης: «Αν κρατήσουμε, θα σωθούμε».
Σύγκλιση: Και οι δύο βλέπουν τον πόλεμο ως σύστημα όπου πολιτική, ηθικό και χρόνος είναι πιο κρίσιμα από την αριθμητική ισχύ.

Κολοκοτρώνης & Sun Tzu

Η Ελλάδα στην τελευταία παγετώδη περίοδο (LGM, ~20.000 χρόνια πριν)

 Η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερη. Αυτό και μόνο αλλάζει τα πάντα.

1. Το Αιγαίο δεν ήταν θάλασσα αλλά μια τεράστια πεδιάδα.
Ουσιαστικά το Αιγαίο ήταν μια μεγάλη ενιαία χώρα. Η σημερινή θάλασσα μεταξύ Κυκλάδων, Εύβοιας, Αττικής και Μικράς Ασίας ήταν ξηρά. Οι Κυκλάδες σχημάτιζαν ένα ενιαίο μεγάλο νησί-χερσόνησο, το λεγόμενο “Κυκλαδικό Πλατώ”. Η Εύβοια ήταν ενωμένη με τη Στερεά Ελλάδα. Η Χίος, η Λέσβος και η Σάμος ήταν χερσαίες προεξοχές της Ανατολίας.
2. Η Πελοπόννησος ήταν μεγαλύτερη και ενωμένη με την Αττική. Ο Ισθμός της Κορίνθου ήταν πολύ πιο πλατύς. Η Αργολίδα και η Λακωνία είχαν εκτεταμένες παράκτιες πεδιάδες. Η Μεσσηνία είχε διπλάσιο μέγεθος λόγω υποχώρησης της θάλασσας.
3. Η Κρήτη ήταν μεγαλύτερη και πιο κοντά στην ηπειρωτική Ελλάδα. Η απόσταση Κρήτης-Πελοποννήσου ήταν μικρότερη κατά ~40%. Τεράστιες εκτάσεις γύρω από τη Σητεία, την Ιεράπετρα και τα Χανιά ήταν στεριά. Η Κρήτη είχε πολύ μεγαλύτερη βόρεια ακτογραμμή.
4. Το Ιόνιο Πέλαγος είχε πολύ περισσότερη ξηρά. Η Κέρκυρα ήταν ενωμένη με την Ήπειρο. Η Λευκάδα ήταν πλήρως ενωμένη με την Αιτωλοακαρνανία. Η Ζάκυνθος και η Κεφαλονιά είχαν εκτεταμένες πεδιάδες προς τα δυτικά.
5. Η Θράκη και η Μακεδονία είχαν τεράστιες πεδιάδες. Ο Θερμαϊκός κόλπος ήταν ξηρά. Η Χαλκιδική είχε πολύ μεγαλύτερη έκταση. Η Ροδόπη και ο Έβρος είχαν εκτεταμένες πεδιάδες που σήμερα είναι βυθισμένες.
 
Κλιματικά χαρακτηριστικά της Ελλάδας. Η θερμοκρασία: 5-8°C χαμηλότερη από σήμερα. Χειμώνες: πολύ πιο ψυχροί, με χιόνια σε χαμηλά υψόμετρα. Καλοκαίρια: δροσερά, σαν σημερινή Κεντρική Ευρώπη. Βλάστηση: δάση κωνοφόρων σε όλη τη χώρα, λιγότερη μεσογειακή βλάστηση, ελιές και αμπέλια σχεδόν εξαφανισμένα. Υδρολογία: λιγότερες βροχές, περισσότερη σκόνη, ισχυροί βόρειοι άνεμοι.
 
Ο ελλαδικός χώρος ήταν συνεχώς κατοικημένος με ανθρώπους που προσαρμόστηκαν στις ψυχρές συνθήκες και εκμεταλλεύτηκαν το πλούσιο περιβάλλον. Υπάρχουν πολύ ισχυρές ενδείξεις ανθρώπινης παρουσίας στον ελλαδικό χώρο κατά τον Last Glacial Maximum, τον Τελευταίο Μέγιστο Παγετώνα  περίπου 26.000-19.000 χρόνια πριν. Αλλά και ευρήματα ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως εργαλεία, οστά, καταυλισμοί και σπηλαιώδεις θέσεις που μαρτυρούν συνεχή κατοίκηση. Η Ελλάδα ήταν κατοικημένη ακόμη και όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερη και το Αιγαίο ήταν μια τεράστια πεδιάδα.

 
Ποιοι άνθρωποι ζούσαν τότε στην Ελλάδα 

Κατά την τελευταία παγετώδη περίοδο επειδή το Αιγαίο ήταν πεδιάδα οι άνθρωποι κινούνταν πεζή σε περιοχές που σήμερα είναι θάλασσα. Υπήρχαν ποτάμια, λίμνες, εκτεταμένες πεδιάδες, μεγάλα κοπάδια ζώων. Στον ελλαδικός χώρος κατοικούσαν οι Homo Sapiens (ο έμφρων ή σοφός άνθρωπος, δηλ. ο σύγχρονος άνθρωπος). Πιθανότατα οργανώνονταν σε μικτές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, και διέθεταν πολιτισμικά στοιχεία του Ανώτερου Παλαιολιθικού. Οι Neanderthals είχαν ήδη εξαφανιστεί από την περιοχή πριν από ~40.000 χρόνια.

Πού ακριβώς βρίσκονται τα ευρήματα;
Σπήλαιο Φράγχθι (Αργολίδα). Ένα από τα σημαντικότερα σπήλαια της Ευρώπης, που κατοικήθηκε πριν από 35.000-11.000 χρόνια. Τα ευρήματα είναι λίθινα εργαλεία, οστά ζώων, ίχνη φωτιάς, πρώιμη αλιεία, πρώιμη συλλογή οστράκων. Το Φράγχθι ήταν κατοικημένο καθ’ όλη τη διάρκεια της παγετώδους περιόδου.
Θεόπετρα (Καλαμπάκα). Κατοικήθηκε πριν από 135.000-4.000 χρόνια. Τα ευρήματα είναι αποτυπώματα ανθρώπινων ποδιών, εργαλεία, οστά, ίχνη καταυλισμών. Η Θεόπετρα δείχνει συνεχή ανθρώπινη παρουσία ακόμη και στις πιο ψυχρές φάσεις.
Σπήλαιο Κλεισούρας (Αργολίδα). Κατοικήθηκε πριν από 30.000-12.000 χρόνια πριν. Τα ευρήματα είναι μικρολιθικά εργαλεία, οστά θηραμάτων, ίχνη επεξεργασίας τροφής.
Περιοχή Ιωαννίνων - Αχελώου - Πίνδου. Έχουν ανακαλυφθεί ανοιχτοί καταυλισμοί κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Τα ευρήματα είναι λεπίδες, αιχμές, εργαλεία από πυριτόλιθο.
Πελοπόννησος-Μάνη. Έχουν ανακαλυφθεί σπήλαια με κατοίκηση από 40.000 έως 10.000 χρόνια πριν, τα οποία έχουν εντοπιστεί στα Απήδημα Μάνης, Καλαμάκια Μάνης και στη Λακωνική ακτή (τότε ήταν πολύ πιο εκτεταμένη).
 

Ο πλανήτης Γη βρίσκεται σε μεσοπαγετώδη περίοδο επί 11.700 χρόνια

Η Γη τα τελευταία 2,6 εκατομμύρια χρόνια εναλλάσσει παγετώδεις (ice age) και μεσοπαγετώδεις φάσεις, με κύκλους περίπου 100.000 ετών. Η τρέχουσα μεσοπαγετώδης (Interglacial period) περίοδος ονομάζεται Ολόκαινο (Holocene epoch ή απλώς Holocene) και ξεκίνησε περίπου 11.700 χρόνια πριν, μετά το τέλος της τελευταίας παγετώδους φάσης. 

Τι είναι μια μεσοπαγετώδης περίοδος;
Μια μεσοπαγετώδης περίοδος είναι ένα θερμό διάλειμμα μέσα σε μια μεγάλη εποχή παγετώνων. Χαρακτηρίζεται από υψηλότερες θερμοκρασίες σε σχέση με τις παγετώδεις περιόδους, από μικρότερη έκταση παγετώνων, από υψηλότερη στάθμη θάλασσας, και από πλουσιότερη βλάστηση και επέκταση δασών προς τους πόλους. 

Ποια είναι τα κλιματολογικά φαινόμενα μιας μεσοπαγετώδους περιόδου;
1. Υψηλότερες παγκόσμιες θερμοκρασίες. Το Ολόκαινο ακολουθεί ακριβώς αυτό το μοτίβο: οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν γρήγορα στην αρχή της μεσοπαγετώδους και μετά σταθεροποιούνται ή μειώνονται αργά.
2. Συστολή των παγετώνων. Οι παγετώνες της Βόρειας Αμερικής και της Ευρασίας υποχωρούν, αφήνοντας πίσω δάση, εύκρατα οικοσυστήματα, εκτεταμένες παράκτιες περιοχές που πριν ήταν παγωμένες.
3. Άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Καθώς λιώνουν οι παγετώνες, η στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει. Στην αρχή του Ολοκαίνου ανέβηκε περίπου 120 μέτρα σε σχέση με την τελευταία παγετώδη.
4. Αύξηση υγρασίας και βροχοπτώσεων. Οι μεσοπαγετώδεις περίοδοι είναι γενικά πιο υγρές με πιο σταθερά υδρολογικά συστήματα, με μεγαλύτερη βιοποικιλότητα. Σε αντίθεση, οι παγετώδεις είναι ξηρές και σκονισμένες.
5. Μετατόπιση ζωνών βλάστησης. Καθώς το κλίμα θερμαίνεται τα δάση κινούνται προς τους πόλους, οι σαβάνες και τα λιβάδια επεκτείνονται, η τούνδρα περιορίζεται σε μικρότερες περιοχές.
6. Σταθεροποίηση ανθρώπινων κοινωνιών. Το Ολόκαινο συνέπεσε με την ανάπτυξη της γεωργίας, την εμφάνιση πόλεων, την άνοδο των πολιτισμών. Αυτό συνέβη επειδή το κλίμα έγινε σταθερό και προβλέψιμο.

Πότε τελειώνει η μεσοπαγετώδης περίοδος;
Κανονικά, με βάση τους αστρονομικούς κύκλους (Milanković), το Ολόκαινο θα έπρεπε να πλησιάζει προς το τέλος του. 
        Εξετάζεται, όμως, από την επιστημονική κοινότητα το ενδεχόμενο η ανθρώπινη δραστηριότητα (π.χ. αέρια θερμοκηπίου, CO2) να καθυστερήσει ή να αναστείλει να αναβάλλει την έναρξη της επόμενης παγετώδους. Μάλιστα, εκτιμά ότι η επόμενη παγετώδης περίοδος δεν θα ξεκινήσει για δεκάδες χιλιάδες χρόνια. 

φωτογραφία του 1930

Αρκάς και Αθηναία,

Ιωάννης και

Αικατερίνη

Φθαρμένη από τον χρόνο φωτογραφία 'τραβηγμένη', κατά την περίοδο του Ελληνικού Μεσοπολέμου, στην Αθήνα.

Μανιάτισσες πολέμησαν εναντίον στρατιάς του Ιμπραήμ, Μάχη του Δυρού, 1826

 Ηρωίδα Μανιάτισσα, γλυπτό,
φιλοτεχνήθηκε από τον  Πέτρο Γεωργαρίου.
Μανιάτικα Πειραιάς,  2021

οι «Αμαζόνες του Δυρού»

Μανιάτικο μοιρολόι

Εύγε σας, με τα εύγε σας, γυναίκες άντρες γίνατε,

σαν αντρειωμένες κρούετε, σαν Αμαζόνες μάχεστε.

                                                                                            

 

Όταν η πραγματικότητα ξεπερνά τον μύθο. Πρόκειται για ένα από τα πιο εντυπωσιακά και λιγότερο γνωστά επεισόδια της Ελληνικής Επανάστασης (1821) με τις  Μανιάτισσες σε πρωταγωνιστικό ρόλο.

          Την άνοιξη του 1826 ο Ιμπραήμ πασάς (1789-1848) είχε ήδη καταστρέψει μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου. Η Μάνη ήταν ο τελευταίος μεγάλος θύλακας που αντιστεκόταν. Η περιοχή ήταν δύσβατη, με ισχυρή πολεμική παράδοση και με πληθυσμό που δεν είχε ποτέ υποταχθεί στους Οθωμανούς. Ο Ιμπραήμ εκτιμούσε ότι μια αιφνιδιαστική ναυτική απόβαση στον Όρμο του Δυρού, στην ανατολική Μάνη, θα έσπαζε την αντίσταση.

        Τη νύχτα της 21ης προς την 22α Ιουνίου του 1826, αιγυπτιακές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στον όρμο του Δυρού με σκοπό να κινηθούν προς την Αρεόπολη και να καταλάβουν τη Μάνη από τα νώτα. Οι περισσότεροι Μανιάτες άνδρες έλειπαν σε πολεμικές επιχειρήσεις (στη Βέργα, στον Πολυάραβο) και η Μάνη ήταν σχεδόν αφύλακτη. Έτσι, όταν οι Τουρκοαιγύπτιοι αποβιβάστηκαν στον όρμο, οι γυναίκες της Χαριάς, της Δρυάλου, του Πύργου, αγρότισσες, μητέρες, ηλικιωμένες, κορίτσια μαζί με ηλικιωμένους και εφήβους προκειμένου να υπερασπιστούν τον τόπο τους όρμησαν εναντίον τους, με ό,τι είχαν στα χέρια τους ‒δρεπάνια, τσεκούρια, μαχαίρια, πέτρες, ξύλα, νύχια. Η εικόνα ήταν πρωτοφανής: μια άτακτη αλλά αποφασισμένη «στρατιά» γυναικών όρμησε κατά των εχθρών, φωνάζοντας πολεμικές ιαχές και χτυπώντας με όλη τη δύναμη της απελπισίας και της οργής.

Η αιφνιδιαστική και αποφασιστική αντεπίθεση των Μανιατισσών δημιούργησε σύγχυση στις γραμμές των Τουρκοαιγυπτίων, τους ανάγκασε να υποχωρήσουν προς την ακτή, έπεσαν στη θάλασσα για να σωθούν. Εν τω μεταξύ, οι Μανιάτες που έσπευσαν από τα γύρω χωριά ενίσχυσαν την αντεπίθεση. Η απόβαση απέτυχε πλήρως. Η Μάχη του Δυρού ότι μόνον απέτρεψε την καθυπόταξη της περιοχής αλλά κράτησε 'ζωντανή' την Επανάσταση, η οποία βρισκόταν εκείνη την περίοδο σε πολύ δύσκολη θέση.

Το σπάνιο ιστορικό παράδειγμα μαζικής συμμετοχής γυναικών σε μάχη σώμα με σώμα, μαρτυρά  και την πολεμική παράδοση της Μάνης στην οποία οφειλόταν η διατήρηση της αυτονομίας της.

Οι Μανιάτισσες είναι το σύμβολο της φράσης: «Και οι πέτρες πολεμούν στη Μάνη».

Ο Τάραντας, η αποικία της αρχαίας Σπάρτης στην Ιταλία, επηρέασε τον δυτικό Ελληνισμό

               Ο Τάραντας ως «πρωτεύουσα» της Μεγάλης Ελλάδας

Ήταν η μοναδική αποικία που ίδρυσαν οι Σπαρτιάτες, τον 8ο αιώνα π.Χ. από τους Παρθενίες (μια κοινωνική ομάδα που είχε αποκλειστεί από τα πλήρη πολιτικά δικαιώματα στη Σπάρτη και εξορίστηκε) που ίδρυσαν την αποικία Τάρας στην Κάτω Ιταλία.

Ο Τάραντας εξελίχθηκε σε μία από τις ισχυρότερες πόλεις της Magna Graecia, λειτουργώντας ως κέντρο ελληνικής γλώσσας και παιδείας, κόμβος εμπορίου ανάμεσα σε Ελλάδα, Ιταλία και Σικελία και σημείο διάδοσης ελληνικών θεσμών και τεχνών στη Δύση.  Η σπαρτιατική ταυτότητα του Τάραντα επιβίωσε για αιώνες στα ονόματα, στη χρήση του γράμματος Λ (Λακεδαίμων) σε λακωνικό νόμισμα, στις λατρείες και θεότητες κοινές με τη Σπάρτη (π.χ. Απόλλων Υακίνθιος), στα σύμβολα, στη στρατιωτική πειθαρχία και στρατιωτική οργάνωση. Ακόμη και μετά την κατάκτηση από τους Ρωμαίους, η πόλη διατήρησε ελληνικό χαρακτήρα. Η πόλη λειτούργησε ως πολιτιστικός πολλαπλασιαστής για τον ελληνισμό της Κάτω Ιταλίας ως προκεχωρημένο φυλάκιο του ελληνισμού στη Δύση

Ναυτική και εμπορική δύναμη

Ο Τάραντας είχε ένα από τα ισχυρότερα ναυτικά της Δύσης. Αυτό επέτρεψε την προστασία των ελληνικών πόλεων της περιοχής, την ανάπτυξη εμπορικών δικτύων που μετέφεραν ελληνικά προϊόντα, ιδέες και τεχνογνωσία, την οικονομική άνθηση πολλών μικρότερων ελληνικών αποικιών. Με άλλα λόγια, ο Τάραντας ήταν οικονομικός κινητήρας του δυτικού ελληνισμού.

Πολιτιστική ακτινοβολία

Η πόλη έγινε κέντρο τέχνης (μεγάλη παραγωγή κορινθιακής και αττικής κεραμικής), μουσικής και ποίησης, φιλοσοφίας (ο Αρχύτας ο Ταραντίνος, μαθηματικός και φίλος του Πλάτωνα). Ο Αρχύτας, ειδικά, έκανε τον Τάραντα πνευματικό φάρο της Δύσης.

 

Στρατιωτική προστασία του ελληνισμού

Ο Τάραντας συχνά αναλάμβανε τον ρόλο του προστάτη των ελληνικών πόλεων της Ιταλίας αλλά και συχνά ζητούσε βοήθεια από την Ελλάδα όταν απειλούνταν από ιταλικά φύλα (Λουκανούς, Μεσσάπιους) ή από Ρωμαίους. Η πιο γνωστή περίπτωση είναι η πρόσκληση στον Πύρρο της Ηπείρου (280 π.Χ.) ήταν μια προσπάθεια (Πύρρειοι Πόλεμοι) να σωθεί ο ελληνισμός της Δύσης από την ανερχόμενη Ρώμη. Παρ' ότι η Σπάρτη δεν επενέβη άμεσα, ο Τάραντας θεωρούνταν αδελφή πόλη και μέρος του ευρύτερου σπαρτιατικού κόσμου.

 

Σπαρτιατική ταυτότητα και πολιτική επιρροή

Ως σπαρτιατική αποικία, ο Τάραντας μετέφερε στη Δύση στοιχεία της λακωνικής πειθαρχίας, διατήρησε σπαρτιατικές λατρείες και θεσμούς, λειτούργησε ως πολιτιστικός σύνδεσμος ανάμεσα στη Σπάρτη και τη Μεγάλη Ελλάδα. Αυτό ενίσχυσε την αίσθηση κοινής ελληνικής ταυτότητας σε μια περιοχή μακριά από τον ελλαδικό χώρο.

Κληρονομιά στη ρωμαϊκή εποχή

Ακόμη και μετά την κατάκτηση από τους Ρωμαίους ο Τάραντας παρέμεινε ελληνόφωνη πόλη, διατήρησε ελληνικά ήθη, τέχνες και λατρείες, αποτέλεσε κέντρο διάδοσης του ελληνικού πολιτισμού στη Ρώμη. Πολλοί Ρωμαίοι λόγιοι και πολιτικοί σπούδασαν ή επηρεάστηκαν από τον ελληνικό πολιτισμό του Τάραντα.

 

΄Εριχ Φον Ντένικεν

του 1980,  εκδ. ΗΡΙΔΑΝΟΣ, (copyright 1968) 

Erich von Däniken (14/04/1935-10/01/2026)

ήταν Ελβετός συγγραφέας που έγινε παγκοσμίως γνωστός για τη θεωρία των «αρχαίων αστροναυτών», αλλά και εξίσου διάσημος για την έντονη κριτική που δέχτηκε από την επιστημονική κοινότητα. Γεννήθηκε στις 14 Απριλίου 1935 στην  Ελβετία, πέθανε στις 10 Ιανουαρίου 2026 σε ηλικία 90 ετών.

 🚀 Το έργο που έγινε παγκόσμιο best seller (πούλησε 60-70 εκατομμύρια αντίτυπα σε περισσότερες από 30 γλώσσες) και τον έκανε διάσημο ήταν το Chariots of the Gods? (1968). Το βιβλίο υποστήριζε ότι οι Μάγια, οι Αιγύπτιοι και άλλοι αρχαίοι λαοί είχαν δεχτεί επισκέψεις από εξωγήινους, οι πυραμίδες και άλλα μνημεία δεν μπορούσαν να εξηγηθούν χωρίς «εξωγήινη τεχνολογία». Κατά τη θεωρία του «Οι επισκέπτες απ' το Σύμπαν» επηρέασαν την εξέλιξη της ανθρωπότητας.

του 1984, 1978 εκδ. ΝΟΤΟΣ

Η επιστημονική κοινότητα χαρακτήρισε τις θεωρίες του ψευδοεπιστήμη, ψευδοαρχαιολογία, πλαστογραφία ή αυθαίρετη ερμηνεία στοιχείων. Πολλοί αρχαιολόγοι και επιστήμονες έγραψαν βιβλία για να αντικρούσουν τις θέσεις του. Αντιμετώπισε νομικά προβλήματα και καταδικάστηκε αρκετές φορές για απάτη και οικονομικές παραβάσεις πριν γίνει διάσημος συγγραφέας. Παρά τις καταδίκες, συνέχισε να γράφει και να ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο. Ίδρυσε το θεματικό πάρκο Mystery Park στην Ελβετία, το οποίο όμως έκλεισε μετά από λίγα χρόνια.

άρθρο του Μενέλαου Τασιόπουλου για την ανάγκη επινόησης νέας εθνικής ταυτότητας

 

05 Ιανουαρίου 2026,  parapolitika.gr

Αναγκαία µια νέα εθνική ταυτότητα 

H Ελλάδα έχει υπερβεί την περίοδο της χρεοκοπίας της. Βρισκόµαστε στα µέσα µιας επόµενης δεκαετίας σε σχέση µε αυτά που συνέβησαν τότε. Εχει ανακτήσει µια σχετική αυτονοµία, όσο επιτρέπει η θέση της στη ζώνη του ευρώ, στις πολιτικές αποφάσεις. Επίσης στον στρατηγικό προσδιορισµό της σε σχέση µε το µέλλον. Ενισχυτικό σε αυτό η απορρύθµιση στην ευρωπαϊκή ενότητα και η συνεχιζόµενη υποβάθµιση του κύρους και της ισχύος της Κοµισιόν στο πεδίο των ευρωπαϊκών δοµών και αρµοδιοτήτων.
            Η Ελλάδα παρουσιάζει σοβαρούς δείκτες προόδου. Οχι πλέον µε τη χρήση πλαστών στοιχείων τύπου greekstatistics, που κάποτε την οδήγησαν στην καταστροφή. Η Ελλάδα δεν αξιολογείται πλέον ως failed state, αλλά ως ένα λαµπερό success story στην ευρωπαϊκή ενδοχώρα. Η ανάκαµψή της, που εξελίσσεται από το 2019 και µετά, µε την υπογραφή της διακυβέρνησης Μητσοτάκη, δεν βασίζεται σε κάποια χρηµατιστηριακή φούσκα. Αλλά σε πραγµατικά δεδοµένα, που δεν απειλούνται από µια απότοµη αναστροφή. Φυσικά η Ελλάδα δεν µπορεί να αυτοπροστατευθεί από µια βαθιά διεθνή οικονοµική κρίση που θα ξεκινήσει, για παράδειγµα, από τη Γουόλ Στριτ και θα επεκταθεί ως πυρκαγιά στα ευρωπαϊκά και τα διεθνή χρηµατιστήρια, στη βάση της κατάρρευσης των µετοχών τεχνολογίας. Αλλά αυτό δεν είναι ένα πρόβληµα που µπορεί να απασχολήσει περισσότερο την Αθήνα, σε σχέση µε τις βαθιές ρωγµές που θα υποστούν κεντρικές οικονοµίες της ∆ύσης. Αρα, τα µέτρα αντίδρασης και ανάκαµψης, έστω βαθµηδόν, θα είναι ένα γενικότερο ζήτηµα για την όποια ∆ύση και όχι ένα εθνικό πρόβληµα. Κάτι παρόµοιο µε ό,τι συνέβη µε την πανδηµία.
             Η Ελλάδα ανακτά τους στρατιωτικούς και διπλωµατικούς εξοπλισµούς της. Στον αέρα, τη θάλασσα και την ξηρά, προµηθεύεται αεροπλάνα, πολεµικά πλοία, πυραυλικά συστήµατα αεράµυνας στη βάση διµερών στρατηγικών συµφωνιών, αλλά και περιφερειακών αλληλεξαρτήσεων, που της δίνουν προνόµια ως εθνικό κράτος να συµπαραταχθεί µε συµµαχικές δυνάµεις που έχει επιλέξει στη βάση εθνικών συµφερόντων. Από την άλλη, όποιες και αν είναι οι κινήσεις και οι επιθετικές επιλογές αναθεωρητικών και επεκτατικών δυνάµεων, όπως η Τουρκία, η Ελλάδα κάθε χρόνο και περισσότερο θα µπορέσει να τις αντιµετωπίσει στη «σκιά των όπλων» και των Ενόπλων ∆υνάµεων µε αυξηµένη επάρκεια. Οι στρατηγικές της συµφωνίες µε τον τρόπο που έχουν δοµηθεί υπερβαίνουν τον ευρωπαϊκό ερµητισµό, σε αντίθεση, για παράδειγµα, µε τις περιόδους διακυβέρνησης του Κ. Σηµίτη και του Κ. Καραµανλή, µε κεντρική αυτήν µε τις ΗΠΑ και περιφερειακή µε το Ισραήλ, την Αίγυπτο, τα Εµιράτα, αλλά και σειρά αραβικών ηγεσιών και κρατών που εµπλέκονται ή θα εµπλακούν στις «Συµφωνίες του Αβραάµ», που δίνουν ορατότητα αλλά και δυναµική συνεργασιών σε πρακτικό επίπεδο στον ενεργειακό, τον εµπορικό και τον στρατιωτικό τοµέα.
             Η παράδοση του είµαστε µέλη της Ε.Ε. και ανήκουµε στη στρατιωτική συµµαχία του ΝΑΤΟ είναι πλέον εµφανές ότι δεν επαρκεί, αλλά χρειάζεται µια νέα δυναµική. Η Ελλάδα βρίσκεται στην ευχάριστη θέση να έχει προηγηθεί των εξελίξεων του 2025 και σήµερα να µην εγκλωβίζεται, στρατηγικά τουλάχιστον, σε διλήµµατα ή εξαρτήσεις που ακόµα και σηµαντικές κεντρικές χώρες της Ευρώπης δεν µπορούν να διαχειριστούν. Αυτό που κυρίως λείπει από την Ελλάδα, που αποκτά όλο και πιο ισχυρό διεθνές προφίλ, µέσω και του Κάθετου ∆ιαδρόµου, ή θα αποκτήσει µέσω της εξέλιξης της συµµαχίας των τριών θαλασσών, που εν δυνάµει θα πρέπει να µετατραπεί σε µια συµµαχία των έξι θαλασσών µε την περαιτέρω ενεργοποίηση της Ελλάδας, είναι η αυτοπεποίθηση.
 Η αποµάκρυνση της χώρας από την περίοδο της χρεοκοπίας έχει αποτύπωµα πολύ πιο ισχυρό στη δηµόσια οικονοµία, αλλά και σε κύριες εταιρείες, παρά στα µαζικά µεσοστρώµατα της χώρας, που συνεχίζουν σε αγοραστική δύναµη να βρίσκονται στην κατάληξη της ευρωπαϊκής αξιολόγησης. Αυτή η αντίθεση και ανισότητα δηµιουργεί προβλήµατα συνοχής στην κοινωνία και ανακυκλώνει έναν πανικό και µια ένδεια φιλοδοξιών για το έθνος.
            

ΚΙΜΩΝ, υπερσύγχρονη φρεγάτα Bellarra, 15 Ιανουαρίου 2026

 Θεμιστοκλής: Έχουμε γη και πατρίδα όταν έχουμε πλοία στη θάλασσα.

φωτογραφία: ΥΕΘΑ

Η φρεγάτα Κίμων είναι η πρώτη υπερσύγχρονη ελληνική Belharra (FDI HN) που εντάχθηκε επίσημα στον Στόλο στις 15 Ιανουαρίου 2026, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για το Πολεμικό Ναυτικό και την αεράμυνα περιοχής της Ελλάδας. Πρόκειται για πλοίο 6ης γενιάς με κορυφαίες δυνατότητες αντιαεροπορικής, ανθυποβρυχιακής και επιφανειακής άμυνας.

⚓ Τι είναι η φρεγάτα Κίμων (F-601)

Τύπος: FDI HN Belharra

Εκτόπισμα: ~4.500 τόνοι

Μήκος: ~122 μ. | Πλάτος: 18 μ.

Πλήρωμα: 128 άτομα

Ναυπήγηση: Naval Group, Λοριάν Γαλλίας

Άφιξη στην Ελλάδα: 15 Ιανουαρίου 2026, Ναύσταθμος Σαλαμίνας

 Η πρώτη νεότευκτη φρεγάτα μετά από 26 χρόνια έχει στρατηγική σημασία για την Ελλάδα, καθώς δίνει στο ΠΝ αεράμυνα περιοχής, κάτι που δεν υπήρχε μέχρι σήμερα, ενισχύει την αποτροπή στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, αποτελεί την πρώτη από τις νέες ελληνικές Belharra, με τις Νέαρχος και Φορμίων να ακολουθούν. Η Κίμων δεν είναι απλώς μια νέα φρεγάτα· είναι το πιο προηγμένο πολεμικό πλοίο που είχε ποτέ η Ελλάδα, με δυνατότητες που αλλάζουν τους συσχετισμούς ισχύος στην περιοχή και ανοίγουν μια νέα εποχή για το Πολεμικό Ναυτικό.
        Η υποδοχή της Κίμων ήταν μεγαλοπρεπής και ιδιαίτερα συμβολική: την υποδέχθηκαν η Ολυμπιάς, τριήρης, το Αβέρωφ, θωρηκτό και έξι πλοία του Στόλου, αναδεικνύοντας  τη «συνάντηση» τριών εποχών του ελληνικού ναυτικού: αρχαία τριήρης - πολεμικό θωρηκτό - υπερσύγχρονη φρεγάτα-Belh@rra και συγχρόνως τη διαχρονική ναυτοσύνη των Ελλήνων.
        

η φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης

Η Τεχνητή Νοημοσύνη (Artificial Intelligence, AI) διαμορφώνει νέες φιλοσοφικές τάσεις, επηρεάζοντας την ηθική, την πολιτική φιλοσοφία και τη μεταφυσική.

(α) Μεταφυσική και Φιλοσοφία του Νου
Μπορεί η ΤΝ να έχει συνείδηση; Αν ένα σύστημα παράγει συνειδητή εμπειρία, είναι "πρόσωπο"; (π.χ. David Chalmers και το πρόβλημα της συνείδησης).
Ηθική στάτους των AI: Αν η ΤΝ αποκτήσει αυτονομία, θα πρέπει να έχει δικαιώματα;

(β) Ηθική και Ευθύνη
Ηθική αλγορίθμων: Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι αλγόριθμοι είναι δίκαιοι και δεν ενσωματώνουν προκαταλήψεις;
Υπερευφυΐα και υπαρξιακοί κίνδυνοι: Αν μια υπερ-έξυπνη ΤΝ ξεπεράσει τον άνθρωπο, μπορεί να αποτελέσει απειλή για την ανθρωπότητα; (π.χ. Nick Bostrom, "Superintelligence").

(γ) Πολιτική και Κοινωνική Φιλοσοφία
Ψηφιακή δημοκρατία ή αυταρχισμός; Η AI μπορεί να ενισχύσει τη δημοκρατία ή να δημιουργήσει νέα μορφές ελέγχου.
Τεχνοφεουδαρχία: Οι Big Tech Companies δημιουργούν μια νέα μορφή φεουδαρχίας όπου λίγες εταιρείες ελέγχουν την πληροφορία και τους αλγορίθμους.

Ωφελιμισμός vs Δεοντολογία στο «πρόβλημα του τρόλεϊ»

                           🚋

Ο Ωφελιμισμός και η Δεοντολογία δίνουν διαφορετικές απαντήσεις στο πρόβλημα του τρόλεϊ (🔗Το «τρόλεϊ» στην... ηθική, trolley problem) επειδή βασίζονται σε διαφορετικά κριτήρια ηθικής: ο ένας κοιτάζει το αποτέλεσμα, ο άλλος την πράξη.

Ηθική λογική 

ΩΦΕΛ. Το μεγαλύτερο καλό για τους περισσότερους.    

ΔΕΟΝΤ. Κάποια πράγματα δεν επιτρέπεται να τα κάνουμε, ακόμη κι αν το αποτέλεσμα είναι καλύτερο.

Ευθύνη           

ΩΦΕΛ. Είσαι υπεύθυνος για το αποτέλεσμα, είτε δράσεις είτε όχι.

ΔΕΟΝΤ. Είσαι υπεύθυνος μόνο για τις πράξεις σου, όχι για ό,τι συμβαίνει αν δεν επέμβεις.

Τύπος ηθικής  

ΩΦΕΛ. Συνεπειοκρατική: κρίνει από τις συνέπειες

ΔΕΟΝΤ. Καντιανή/κανόνας καθήκοντος: κρίνει από την αρχή.

Πώς βλέπει τον θάνατο του ενός;      

ΩΦΕΛ. Δυσάρεστο αλλά δικαιολογημένο για να σωθούν περισσότεροι.

    ΔΕΟΝΤ. Απαράδεκτο να τον προκαλέσεις, ακόμη κι αν σώζεις περισσότερους.

Στάση απέναντι στην ευθύνη 

ΩΦΕΛ. Η αδράνεια είναι εξίσου ηθική επιλογή με την πράξη.

    ΔΕΟΝΤ. Η αδράνεια δεν σε καθιστά ηθικά υπεύθυνο.