ο Κίμων μετά από περίπου 2.500 χρόνια ξαναπηγαίνει στην Κύπρο!!!

Το 450 π.Χ. με 200 αθηναϊκές τριήρεις ο Αθηναίος στρατηγός Κίμων (περ. 510-450 π.Χ.) ηγήθηκε εκστρατείας στην Κύπρο εναντίον του Πέρση ναύαρχου Αρτάβαζου που είχε 300 τριήρεις και του Μεγάβαζου που είχε στρατοπεδεύσει με 300.000 άνδρες στην Κιλικία. Ο Κίμων μετά από νικηφόρες ναυμαχίες έγινε κύριος όλων των παράλιων περιοχών που βρίσκονταν απέναντι από την Κύπρο. Κατά την πολιορκία του Κιτίου αρρώστησε, πριν πεθάνει όμως ζήτησε από τους συντρόφους του να κρύψουν τον θάνατό του προκειμένου να μη καμφθεί το ηθικό των πολεμιστών. Έτσι λοιπόν, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις συνεχίστηκαν για περίπου 30 ημέρες και μάλιστα, οι Αθηναίοι νίκησαν τους Πέρσες στη Σαλαμίνα της Κύπρου. Η τελική νίκη αποδόθηκε στον Κίμωνα, για τον οποίο ειπώθηκε: «καὶ νεκρὸς ἐνίκα».

η φρεγάτα Κίμων στη Λεμεσό Κύπρου. φωτό: in.gr

Αρχαιολογικές ανασκαφές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα

Ο Χαρίλαος Τρικούπης  (1832-1896) 'αντάλλαξε' την γαλλική υποστήριξη για την προσάρτηση εδαφών στην Ελλάδα με την παραχώρηση στη Γαλλία του δικαιώματος ανασκαφής στους Δελφούς -τον Ομφαλό της Γης.

Οι Γάλλοι ζητούσαν από χρόνια το αποκλειστικό δικαίωμα ανασκαφής στους Δελφούς. Η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών (ιδρύθηκε το 1846) είχε θέσει ως στόχο την πλήρη ανασκαφή του ιερού των Δελφών, την αποκλειστικότητα των εργασιών και την απομάκρυνση του χωριού Καστρί. Η Ελλάδα δίσταζε, γιατί η μετακίνηση του χωριού ήταν δύσκολη και δαπανηρή επιπλέον υπήρχε φόβος «ξένης κυριαρχίας» σε εμβληματικό χώρο.

        Δεν υπάρχει επίσημο έγγραφο είναι όμως σαφές ότι η ανταλλαγή αναπτύχθηκε στο πλαίσιο των αμοιβαίων εξυπηρετήσεων, της διπλωματικής συμμαχίας της Ελλάδας που χρειαζόταν τη Γαλλία για την εδαφική της επέκταση με τη Γαλλία που χρειαζόταν την Ελλάδα για να αποκτήσει πρόσβαση σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του κόσμου. Ο Τρικούπης αξιοποίησε το ζήτημα των Δελφών με εξαιρετική διπλωματία.

Η Γαλλία ήταν η μόνη Μεγάλη Δύναμη που στήριξε σταθερά την ελληνική διεκδίκηση της Θεσσαλίας. Στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων μετά το Συνέδριο του Βερολίνου το 1878, η Γαλλία υποστήριξε την ελληνική θέση για σύνορα μέχρι τον ποταμό Πηνειό, άσκησε πίεση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και λειτούργησε ως αντίβαρο στην πιο επιφυλακτική Βρετανία απέναντι στις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις. Έτσι, λοιπόν, η Ελλάδα προσάρτησε την περιφέρεια της Θεσσαλίας και τον νομό Άρτας με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης το 1881 και η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή, μετά την επίσημη παραχώρηση του δικαιώματος, το 1891-1903 πραγματοποίησε την «Μεγάλη Ανασκαφή» στους Δελφούς, ένα από τα μεγαλύτερα αρχαιολογικά έργα της εποχής.

 

Πώς οι ανασκαφές έγιναν εργαλείο διεθνούς πολιτικής

Στα τέλη του 19ου αιώνα η Ευρώπη ζούσε μια «αρχαιολογική διπλωματία». Οι Μεγάλες Δυνάμεις ανταγωνίζονταν για το ποια θα «κατακτήσει» τα μεγάλα ιερά της Αρχαιότητας. Η κατοχή ή η ανασκαφή ενός μεγάλου αρχαιολογικού χώρου ενίσχυε το διεθνές κύρος ενός κράτους, λειτουργούσε ως απόδειξη πολιτισμικής ανωτερότητας και παρήγαγε τεράστιο συμβολικό κεφάλαιο. 

Η Ελλάδα αξιοποίησε την Αρχαιότητα ως διαπραγματευτικό όπλο. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος δεν είχε στρατιωτική ισχύ, ήταν όμως ο μοναδικός κληρονόμος της αρχαίας κληρονομιάς. Η παραχώρηση δικαιωμάτων ανασκαφής δημιουργούσε συμμαχίες, εξασφάλιζε διπλωματική υποστήριξη και ενίσχυε τη διεθνή θέση της χώρας.

           Η Γαλλία επιδίωκε τους Δελφούς ως σύμβολο πολιτισμικής ηγεμονίας, ως μέσο ενίσχυσης της πολιτισμικής της επιρροής στην Ανατολική Μεσόγειο και προβολής της γαλλικής επιστήμης και ως αντίβαρο στη γερμανική αρχαιολογική δόξα και ισχύ λόγω των ανασκαφών την στην αρχαία Ολυμπία. Η Γαλλία ασκούσε πολιτισμική επιρροή μέσω εκπαίδευσης και γαλλικής γλώσσας.

            Οι συστηματικές ανασκαφές στην Αρχαία Ολυμπία, έναν από τους σπουδαιότερους αρχαιολογικούς χώρους παγκοσμίως, ξεκίνησαν από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο (1875-1881), που αποκάλυψαν την κοιτίδα των Ολυμπιακών Αγώνων και το ιερό της Άλτεως. Σημαντικά ευρήματα είναι: η Νίκη του Παιωνίου, ο Ερμής του Πραξιτέλους, ναός του Διός. Η μεγάλη ανασκαφή της Ολυμπίας ανέδειξε τη γερμανική επιστημονική υπεροχή, δημιούργησε δεσμούς ανάμεσα σε Γερμανούς και Έλληνες αρχαιολόγους, ενίσχυσε την παρουσία της γερμανικής μεθοδολογίας στην ελληνική εκπαίδευση. Η Ολυμπία έγινε σύμβολο γερμανικής επιστημονικής ισχύος.

          Το Ηνωμένο Βασίλειο είχε αποκτήσει πρόσβαση και μελέτη σε σημαντικές θέσεις, αλλά χωρίς αποκλειστικότητα. Τις μεγάλες αρπαγές, άλλωστε, τις είχε κάνει νωρίτερα στον Παρθενώνα, στην αρχαία Φιγάλεια (πόλη της αρχαίας Αρκαδίας, στην επικράτεια της οποίας βρισκόταν ο ναός του Επικούριου Απόλλωνα). Η Βρετανία δεν έλαβε «μεγάλο» νέο χώρο, διατήρησε, όμως, πολιτισμική επιρροή μέσω μουσείων, εκπαίδευσης και εμπορίου.

Η ιταλική αρχαιολογία λειτουργούσε περισσότερο ως εργαλείο αποικιακής πολιτικής, με ανταγωνιστική επιρροή στα Βαλκάνια και στο Αιγαίο. Η Ιταλία πραγματοποίησε ανασκαφές στα Δωδεκάνησα (μετά το 1912, εκτός ελληνικού κράτους τότε).

Στέλιος Καζαντζίδης ...σκοτώνουν την αγάπη πριν το τέρμα

Ποντιακός στίχος

29/08/1931

14/9/2001

Διαχρονικά τραγούδια 

Ο ανήμπορος, 1988

Ανήμπορος τις νύχτες φτερουγίζεις

με το μυαλό σου σ’ άλλες εποχές,
τριαντάφυλλο στον κόσμο που σαπίζεις
για να πληρώνεις ξένες ενοχές.
 
Σκοτώνουν την αγάπη πριν το τέρμα,
το μίσος κυβερνάει και το ψέμα.
 
Στους δρόμους της ζωής σου ταξιδεύεις
και ψάχνεις για καινούριους ουρανούς.
Τα χνάρια σου χαθήκαν, κινδυνεύεις,
εδώ δεν αγαπούν τους ταπεινούς.
 
 
Μουσική: Σούκας Τάκης
Στίχοι: Αξιώτης Άγγελος

Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, η δράση της στην Κατοχή

.

Η Ελένη Γλύκατζη -Αρβελέρ (Helene Glykatzi Ahrweiler) η ιστορικός που συνέδεσε τη βυζαντινή ιστορία με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ταυτότητα και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ακαδημαϊκή ζωή.

[...] Μια μέρα φτάνει στο γραφείο της ένα ιδιόχειρο γράμμα. «Εσύ έγινες σπουδαία, κι εγώ ένα σοβαρός αρχιτέκτονας». Ήταν ο συμμαθητής της στο Δημοτικό που είχε ένα μολύβι με χρώματα, αυτό που εκείνη το ζήλευε. Τόσο που το ζήλευε αυτό το μολύβι και στεναχωριόταν που δεν το απέκτησε ποτέ, που στο γραφείο της στη Σορβόννη και στο σπίτι είχε κουτά με πάνω από εξακόσια μολύβια!

Η Ελένη Γλύκατζη, μαθήτρια Γυμνασίου, ενεργό μέλος της ΕΠΟΝ στη Αντίσταση […] Μετά τις εξετάσεις του Γυμνασίου την συνέλαβαν. Την ανέκρινε «ένας από τους μεγαλύτερους καθοδηγητές του ΕΑΜ», θα πει, «που ήταν διπλός» και το διαπίστωσε επιτόπου. Κανένας, λοιπόν, δεν ήξερε ότι εκείνη την μέρα της είπαν «Φύγε», κι όταν πράγματι ξέφυγε από τον ορίζοντά τους, συνάντησε στην Φρύνης τη μητέρα της ‒που την νόμιζε χαμένη.
[…] Αυτό που είμαι το οφείλω στην Κατοχή και στην Αντίσταση. Ήξερα ότι έχω ένα μικρό χαρτάκι, ένα σκονάκι για να τα συνοψίσω όλα ‒συνήθισα να γράφω με μικρά γράμματα. Στα Δεκεμβριανά ήμουν στην ΕΠΟΝ, αλλά είδα με αγωνία να σκοτώνοντας για το τίποτα. Είδα το παραστράτημα.
            Δεν ξεχνά περιστατικά όπως ότι στα Δεκεμβριανά, για να ξεφύγει μια μέρα από την διαδήλωση και τα αστυνομικά πυρά, γύρισε στο σπίτι από Κουκάκι και Μετς, κι αμέσως μετά έφυγε για το βουνό με τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Χρήστο Πασσαλάρη που ήταν καθοδηγητής της. «Μεγάλωσα στον δρόμο», έχει πει «στον μεγάλο κόσμο, σε ένα σπίτι προσφυγικό αλλά παρέα με την Ακρόπολη ‒ξέρει κανείς τι σημαίνει αυτό; Τη μέρα λοιπόν που φύγαμε στο βουνό, εγώ κρατούσα κάποια μποτάκια στο χέρι, για τον δρόμο, και ο Μάνος ήταν τυλιγμένος με μια κουβέρτα».
        […] Ο Μεσοπόλεμος, η Κατοχή, η Αντίσταση, οι προδοσίες, η πείνα, την καθορίζουν. «Το φάσμα της πείνας που έχω κρατήσει μέσα από την Κατοχή», λέει «είναι αυτό που με κάνει να καταλαβαίνω την αδυναμία, την φτώχεια των ανθρώπων. Με φοβίζει ακόμη να πετάξω κάτι το φαγώσιμο», δεν το μπορώ».
        «… όταν αγωνίζεσαι για να σταθείς στα πόδια σου και είτε σε συλλαμβάνουν είτε σε καταδίδουν φίλοι σου, τότε πρέπει να υπάρχει κάτι που θα σε στηρίξει ώστε να βγεις από όλα αυτά. Σ' εμένα, λοιπόν, μέτρησαν όσα μου έλεγαν η μάνα μου και ο πατέρας μου ‒τα βασικά τους λόγια έγιναν οι πυλώνες μου· με αυτά έζησα και προχώρησα. Ξέρω τη θέση μου καλά». Με πρόσωπο σπαθί, τα λόγια του πατέρα της.

[…] Γεννήθηκε στις 29 Αυγούστου 1926 στον Βύρωνα, στα σπίτια των «προσφήγκων» όπως τα έλεγαν οι γείτονες. […] «Ο Βύρωνας χτίστηκε μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, αφηγείται, όταν ο ελληνισμός της Μικράς Ασίας, μετά από τα όνειρα που έζησε σαν έφτασε ο Ελληνικός Στρατός στην Ιωνία και έπειτα, αναγκάστηκε καταδιωγμένος να καταφύγει στην χώρα που ήταν πραγματικά δική του. Είχα τύχη, για να ζήσω αυτά που έζησα».
        Το 1945 εισήχθη στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας, δέκατη τρίτη στην Αρχαιολογία. […] Σε ένα μάθημά του ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Οικονόμου της λέει: «Βρε Γλύκατζη, όλοι εδώ δεν έχουν ανάγκη να δουλέψουν ‒εσύ έχεις. Γιατί ήρθες εδώ και δεν πήγες στη Φιλοσοφία;». Κι εκείνη του απαντά: «Ακούστε, κύριε καθηγητά, εγώ στη ζωή θα κάνω αυτό που μου αρέσει και αυτό που θέλω. Τώρα, σχετικά με το πώς θα βγάλω τα χρήματα που μου χρειάζονται για να ζήσω, σας διαβεβαιώ ότι θα πουλώ λεμόνια στο κέντρο της Αθήνας» ‒ξεσηκώθηκε όλη η αίθουσα.

από το βιβλίο της ΠΟΣΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ; εκδ. Gutenberg, 2016

👉Όλα τα παιδιά έρχονται στη Σορβόννη για να μάθουν… πλην των Ελλήνων που έρχονται να τα μάθουν όλα σε όλους. (έλεγε σε συνεντεύξεις) 

Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ, από τις σημαντικότερες μορφές της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής διανόησης, 1926-2026

✨ Η Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ υπήρξε η μεγαλύτερη Ελληνίδα βυζαντινολόγος της εποχής της, μια γέφυρα ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ευρώπη, μια εμβληματική μορφή της γυναικείας παρουσίας στην ακαδημαϊκή ηγεσία, μια φωνή κύρους για τον ελληνικό πολιτισμό και την ιστορική του συνέχεια.

Μια ζωή αφιερωμένη στη γνώση, τον ελληνισμό και την Ευρώπη

Γέννηση: Αθήνα, 29 Αυγούστου 1926, από οικογένεια μικρασιατών προσφύγων, στον Βύρωνα. Σπουδές: Ιστορία και Αρχαιολογία, ΕΚΠΑ· στη συνέχεια σπουδές στο Παρίσι (EPHE, Σορβόννη) όπου ολοκλήρωσε δύο διδακτορικά στη Ιστορία και στη Φιλολογία. Θάνατος: 16 Φεβρουαρίου 2026, σε ηλικία 99 ετών.
Ακαδημαϊκή πορεία
Η πορεία της είναι σχεδόν μυθική για τα ευρωπαϊκά ακαδημαϊκά δεδομένα. Ορόσημα:
· Ερευνήτρια στο CNRS (1955).
· Καθηγήτρια στη Σορβόννη (1967)
· Πρώτη γυναίκα στην ιστορία που έγινε Πρύτανης της Σορβόννης (1976–1981) — και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως σε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο
· Ρεκτόρισσα της Ακαδημίας των Παρισίων και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού (1982–1989)
· Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou (1989–1991)

Επιστημονικό έργο.

 Η Αρβελέρ υπήρξε κορυφαία βυζαντινολόγος, με έργο που επηρέασε βαθιά τη διεθνή έρευνα. Θεματικοί άξονες του έργου της: Διοίκηση και κοινωνία του Βυζαντίου. Βυζάντιο και θάλασσα. Σχέσεις Ανατολής–Δύσης. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα και ο ελληνισμός. Η συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού από την αρχαιότητα έως σήμερα. Το διδακτορικό της για τη διοίκηση της Μικράς Ασίας θεωρείται ορόσημο στη βυζαντινή ιστοριογραφία.

 

Διακρίσεις.

Η διεθνής αναγνώριση του έργου της είναι εντυπωσιακή: Μεγαλόσταυρος της Λεγεώνας της Τιμής (Γαλλία). Πλήθος ευρωπαϊκών παρασήμων και τιμητικών διακρίσεων. Επίτιμη διδάκτωρ πολλών πανεπιστημίων.

Η Αρβελέρ δεν ήταν μόνο ακαδημαϊκός· ήταν δημόσια διανοούμενη με παρεμβάσεις σε θέματα εθνικής ταυτότητας, παιδείας, ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, πολιτιστικής πολιτικής. Υπήρξε επίσης Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNICEF για την Ελλάδα .

Πώς η Αρβελέρ τοποθετείται μέσα στο πάνθεον των μεγάλων βυζαντινολόγων

Η συμβολή της Ελένης Γλύκατζη‑Αρβελέρ σε σχέση με τις τέσσερις μεγάλες μορφές της βυζαντινολογίας: Ostrogorsky, Kazhdan, Mango, Obolensky -καθένας εκπροσωπεί διαφορετική σχολή και μεθοδολογία.
        Επιστημολογική τομή της Αρβελέρ. Η Αρβελέρ εισήγαγε μια γεωπολιτική και διοικητική ανάγνωση του Βυζαντίου, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από την «αυτοκρατορία των μοναχών» σε μια κρατική, θαλάσσια, πολυεθνοτική δύναμη.
        Ανέδειξε το διοικητικό σύστημα ως κλειδί κατανόησης της βυζαντινής αντοχής. Έδωσε έμφαση στη Μικρά Ασία ως πυρήνα της αυτοκρατορίας. Ερμήνευσε το Βυζάντιο ως ευρωπαϊκή δύναμη, όχι ως ανατολικό κατάλοιπο. Συνέδεσε την Ιστορία με τη μακρά διάρκεια (Braudel), κάτι σπάνιο στη βυζαντινολογία.
        Η έννοια της “βυζαντινής θαλασσοκρατίας”. Ανέδειξε τον ρόλο της θάλασσας, των νησιών και των θαλάσσιων δρόμων ως θεμελιώδη για την επιβίωση της αυτοκρατορίας. Αυτό είναι κάτι που ούτε ο Ostrogorsky ούτε ο Mango είχαν αναπτύξει συστηματικά.
        Η Μικρά Ασία ως «καρδιά του Βυζαντίου». Το έργο της για τη διοίκηση της Μικράς Ασίας άλλαξε την κατανόηση της βυζαντινής αντοχής. Εδώ η συμβολή της είναι πρωτογενής και αναντικατάστατη.
       Η σύνδεση Βυζαντίου - Ευρώπης. Η Αρβελέρ ήταν από τις πρώτες που μίλησαν για το Βυζάντιο ως ευρωπαϊκό θεμέλιο, όχι ως ανατολική ιδιαιτερότητα. Αυτό την τοποθετεί σε διάλογο με τον Obolensky, αλλά με διαφορετικό προσανατολισμό.
      Η δημόσια ιστορία. Σε αντίθεση με τους άλλους, η Αρβελέρ είχε τεράστια επιρροή στη δημόσια σφαίρα. Έκανε το Βυζάντιο κατανοητό, οικείο και σύγχρονο.

Ostrogorsky έδωσε το κοινωνικό Βυζάντιο.
Mango έδωσε το πολιτισμικό Βυζάντιο.
Kazhdan έδωσε το καθημερινό Βυζάντιο.
Obolensky έδωσε το εξωστρεφές Βυζάντιο.
Η Αρβελέρ έδωσε το γεωπολιτικό και διοικητικό Βυζάντιο και το συνέδεσε με την Ευρώπη. Το δικό της, μοναδικό αποτύπωμα.

Πώς η Αρβελέρ επηρέασε τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα

Η Αρβελέρ δεν επηρέασε απλώς την ακαδημαϊκή βυζαντινολογία· επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, την ιστορική τους συνέχεια και τη θέση τους στην Ευρώπη.

        Επανεγγραφή του Βυζαντίου στη συλλογική μνήμη. Η Αρβελέρ συνέβαλε αποφασιστικά στο να πάψει το Βυζάντιο να θεωρείται σκοτεινή περίοδος, θεοκρατικό υπόλειμμα, «ανατολική» παρέκκλιση. Αντιθέτως, το ανέδειξε ως ευρωπαϊκή αυτοκρατορία, φορέα διοικητικής και πολιτικής καινοτομίας, κρίσιμο κρίκο της ελληνικής συνέχειας. Αυτό άλλαξε βαθιά τον τρόπο που οι Έλληνες βλέπουν την ιστορική τους διαδρομή.
        Η έννοια της ιστορικής συνέχειας. Η Αρβελέρ έδωσε ένα ισχυρό αφήγημα συνέχειας Αρχαιότητα → Βυζάντιο → Νεότερος Ελληνισμός. Όχι ως γραμμική εξέλιξη, αλλά ως πολιτισμική συνοχή. Αυτό ενίσχυσε την αυτοπεποίθηση της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας, ειδικά απέναντι σε δυτικές αφηγήσεις που υποτιμούσαν το Βυζάντιο.
        Η Ελλάδα ως μέρος της Ευρώπης -όχι περιφέρεια. Η Αρβελέρ υποστήριξε με συνέπεια ότι η Ευρώπη δεν νοείται χωρίς το Βυζάντιο, άρα ούτε χωρίς τον ελληνικό πολιτισμό. Με αυτόν τον τρόπο, η Ελλάδα δεν εμφανίζεται ως «αργοπορημένη» ή «ιδιόμορφη» ευρωπαϊκή χώρα, αλλά ως συνιδρυτική δύναμη της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Αυτό το αφήγημα επηρέασε την πολιτική σκέψη, την εκπαιδευτική πολιτική, τον δημόσιο λόγο.
        Η δημόσια ιστορία ως εργαλείο αυτογνωσίας. Η Αρβελέρ είχε μοναδική ικανότητα να μετατρέπει την επιστημονική γνώση σε δημόσιο λόγο, να εκλαϊκεύει την επιστήμη. Έτσι έφερε το Βυζάντιο στην καθημερινή συζήτηση, το έκανε κατανοητό και οικείο, το συνέδεσε με σύγχρονα ζητήματα (παιδεία, ταυτότητα, Ευρώπη). Η επιρροή της εδώ είναι τεράστια καθώς διαμόρφωσε τον τρόπο που μιλούν για το Βυζάντιο πολιτικοί, εκπαιδευτικοί.

        Η γυναικεία παρουσία στην ακαδημαϊκή ηγεσία. Η Αρβελέρ έγινε σύμβολο γυναικείας αριστείας, διεθνούς καταξίωσης, ελληνικής παρουσίας στα κέντρα της ευρωπαϊκής διανόησης. Αυτό επηρέασε βαθιά την ελληνική κοινωνία, προσφέροντας ένα πρότυπο ισχύος και αξιοπρέπειας.
        Ηθικός και πολιτισμικός λόγος. Η Αρβελέρ μιλούσε συχνά για την ευθύνη της παιδείας, την αξία της ιστορικής μνήμης, την ανάγκη για πολιτισμική αυτογνωσία. Ο λόγος της έγινε μέρος της ελληνικής δημόσιας ηθικής — ένα είδος «πολιτισμικής συνείδησης» που επηρέασε γενιές.

Aρχιμήδης, Δῶς μοι πᾶ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινάσω

meteology

Πρόκειται για την πιο διάσημη διατύπωση της αρχής του μοχλού.  Η φράση του μαθηματικού, φυσικού, μηχανικού, φιλόσοφου Αρχιμήδη «Δῶς μοι πᾶ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινάσω» είναι από τις πιο συμπυκνωμένες και λαμπρές διατυπώσεις της αρχαίας ελληνικής επιστημονικής σκέψης.

 

Η φυσική αρχή πίσω από τη φράση

Δύναμη x Βραχίονας δύναμης = Βάρος x Βραχίονας βάρους

      όσο μεγαλύτερος ο μοχλός, τόσο μικρότερη δύναμη χρειάζεται. Ο Αρχιμήδης (287-212) κατανόησε πλήρως ότι αν έχεις το σωστό εργαλείο και το σωστό σημείο στήριξης μπορείς να κάνεις το αδύνατο.

Ιστορικό πλαίσιο. Η φράση αποδίδεται από τον Πάππο τον Αλεξανδρέα, ο οποίος περιγράφει πώς ο Αρχιμήδης εξηγούσε στον βασιλιά Ιέρωνα τη δύναμη των μοχλών. Λέγεται, μάλιστα, ότι  Αρχιμήδης απέδειξε την αρχή κατασκευάζοντας μηχανή που έσυρε ένα ολόκληρο πλοίο γεμάτο φορτίο. Η φράση επιβιώνει μέχρι σήμερα επειδή συμπυκνώνει μια ιδέα που ξεπερνά τη μηχανική: με το σωστό σημείο στήριξης, ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Είναι μια από τις πιο όμορφες εκφράσεις της πίστης στην ανθρώπινη ευφυΐα και στη δύναμη της μεθόδου.

 Η φιλοσοφική διάσταση της αρχής: με σταθερό θεμέλιο (αρχή, αξίωμα, δεδομένο) και με το σωστό εργαλείο (μέθοδο, λογισμό, τεχνική) μπορεί ο άνθρωπος να μετακινήσει ολόκληρο τον κόσμο, δηλαδή να επιτύχει κάτι που φαίνεται αδύνατο.

    Είναι η ουσία της ελληνικής επιστήμης: η δύναμη του νου, η γνώση μπορεί να υπερνικήσει τη φυσική κλίμακα των πραγμάτων.

 Δῶς μοι πᾶ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινάσω

Το απόφθεγμα της Ελληνιστικής Εποχής (323 π.Χ. -146 π.Χ.λειτουργεί ακόμη ως θεμέλιο της σύγχρονης σκέψης, στη σύγχρονη επιστήμη και τεχνολογία, από τη ρομποτική μέχρι την επιστημολογία.

1. Στη σύγχρονη φυσική και μηχανική. Η φράση του Αρχιμήδη είναι ουσιαστικά μια δήλωση κλιμάκωσης: με το σωστό εργαλείο, μπορείς να υπερνικήσεις οποιοδήποτε μέγεθος.

Σήμερα αυτό εκφράζεται σε:

§  Ρομποτικούς βραχίονες Όλη η λογική των αρθρώσεων, των ροπών και των μειωτήρων είναι αρχιμήδεια. Ένας μικρός ηλεκτροκινητήρας, μέσω κατάλληλης μετάδοσης, σηκώνει βάρη εκατοντάδες φορές μεγαλύτερα από το ίδιο το ρομπότ.

§  Μικρομηχανική και νανοτεχνολογία Εκεί όπου η δύναμη είναι ελάχιστη, ο «μοχλός» είναι η γεωμετρία και η υλικότητα. Η αρχή παραμένει: με κατάλληλη ενίσχυση, το μικρό επηρεάζει το μεγάλο.

§  Διαστημική τεχνολογία Οι τροχιές, οι βαρυτικές σφεντόνες και οι μηχανισμοί εκτόξευσης είναι εφαρμογές της ίδιας λογικής: βρες το σωστό σημείο στήριξης και πολλαπλασίασε την ισχύ σου.

2. Στη ρομποτική και την τεχνητή νοημοσύνη. Η φράση λειτουργεί ως μεταφορά για την ενίσχυση της ανθρώπινης ικανότητας:

§  Ρομποτική ως μοχλός του ανθρώπινου σώματος Τα ρομπότ είναι κυριολεκτικά μοχλοί που επεκτείνουν τη δύναμη, την ακρίβεια και την αντοχή μας.

§  AI ως μοχλός του ανθρώπινου νου Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί ως «σημείο στήριξης» που επιτρέπει στον άνθρωπο να επεξεργάζεται δεδομένα, να αναλύει συστήματα και να δημιουργεί λύσεις σε κλίμακα που δεν ήταν ποτέ δυνατή.

§  Αυτοματοποίηση ως πολλαπλασιαστής ισχύος Ένα μικρό κομμάτι κώδικα μπορεί να εκτελεί εκατομμύρια λειτουργίες το δευτερόλεπτο, η απόλυτη αρχιμήδεια ενίσχυση.

3. Στην επιστημολογία και τη φιλοσοφία της επιστήμης. Εδώ η φράση αποκτά το μεγαλύτερο βάθος.

§ Το «πᾶ στῶ» ως αξίωμα. Η επιστήμη χρειάζεται σταθερά θεμέλια αξιώματα, ορισμούς, μεθοδολογικές αρχές. Αυτά είναι το «σημείο στήριξης» πάνω στο οποίο χτίζεται ολόκληρο το οικοδόμημα της γνώσης.

§ Ο «μοχλός» ως μέθοδος. Η επιστημονική μέθοδος είναι ο μοχλός που πολλαπλασιάζει τη δύναμη της ανθρώπινης νόησης.

§ Η «Γη» ως το σύνολο της πραγματικότητας. Η φράση δηλώνει ότι η γνώση, όταν έχει θεμέλιο και εργαλείο, μπορεί να μετακινήσει ακόμη και τα πιο θεμελιώδη στοιχεία του κόσμου.

§ Στη σύγχρονη τεχνολογία και τα μεγάλα συστήματα: «Δώσε μου δεδομένα και έναν αλγόριθμο, και θα αλλάξω την πραγματικότητα». Η αρχιμήδεια λογική εμφανίζεται σε Big Data: μικρά μοντέλα, τεράστια αποτελέσματα. Machine Learning: μικρές παραμέτρους, τεράστια κλίμακα εφαρμογής. Κβαντική υπολογιστική: μικροσκοπικά συστήματα που επηρεάζουν μακροσκοπικές διαδικασίες. Βιοτεχνολογία: μικρές παρεμβάσεις στο DNA με τεράστιες συνέπειες.

 

Μάγος του Οζ, η σύνδεσή του με τον κανόνα χρυσού

Ο Μάγος του Οζ (1900) του Φρανκ Μπάουμ είναι ένα κλασικό παραμύθι-ύμνος στη φιλία, την αυτοπεποίθηση και την αγάπη για τη ζωή. 

Το έργο ακολουθώντας την περιπέτεια της Ντόροθι για επιστροφή στο Κάνσας, συνδυάζει φαντασία, σασπένς και διδακτικά μηνύματα χωρίς έντονο ηθικοπλαστικό τόνο, παραμένοντας διαχρονικό.

Θέμα: η αυτογνωσία, η  αναζήτηση της εσωτερικής δύναμης. Τελικώς οι ήρωες ανακαλύπτουν ότι το θάρρος, η λογική, η αγάπη βρίσκονταν ήδη μέσα τους, δεν χρειάζονται τον Μάγο.

Η αξία της επιστροφής στις ρίζες και την οικογένεια: «Δεν υπάρχει μέρος σαν το σπίτι».

Σε δεύτερο επίπεδο, ο Μάγος του Οζ είναι από τα πιο γοητευτικά παραδείγματα πολιτικής αλληγορίας στην αμερικανική λογοτεχνία, μια κρυφή πολιτική σάτιρα της νομισματικής κρίσης του 1890.

Το ιστορικό πλαίσιο: Στις ΗΠΑ της δεκαετίας του 1890, η οικονομία ταλανιζόταν από ύφεση, αποπληθωρισμό και χρέη. Ο κανόνας χρυσού περιόριζε την κυκλοφορία χρήματος, επειδή κάθε δολάριο έπρεπε να αντιστοιχεί σε συγκεκριμένη ποσότητα χρυσού. Αυτό ωφελούσε τους τραπεζίτες και τους βιομηχάνους, αλλά έπνιγε τους αγρότες και τους εργάτες. Η εναλλακτική πρόταση ήταν ο διμεταλλισμός (gold & silver), ώστε να αυξηθεί η ποσότητα χρήματος και να ανακουφιστούν οι χρεωμένοι. Αυτή η διαμάχη βρίσκεται στον πυρήνα των πολιτικών αναγνώσεων του Οζ.

Κεντρικά σύμβολα και ο κανόνας χρυσού
-Yellow Brick Road = κανόνας χρυσού. Ο Henry Littlefield (1964) ήταν ο πρώτος που πρότεινε ότι ο κίτρινος δρόμος συμβολίζει το μονομεταλλικό σύστημα του χρυσού. Είναι ο δρόμος που όλοι πρέπει να ακολουθήσουν, αλλά οδηγεί σε μια εξουσία που αποδεικνύεται απατηλή. 

-Silver Shoes = το αργυρό νόμισμα. Στο βιβλίο τα παπούτσια της Ντόροθι είναι ασημένια, κόκκινα στην ταινία του 1939. Ασημένια Παπούτσια = Διμεταλλισμός.

-Silver Movement. Το ασήμι «περπατά» πάνω στο χρυσό → συμβολίζει την πρόταση να λειτουργούν μαζί χρυσό και ασήμι ως βάση του νομίσματος.

-Emerald City = το χρήμα ως ψευδαίσθηση. Η Πράσινη Πόλη, όπου όλα φαίνονται πράσινα επειδή όλοι φορούν γυαλιά, παραπέμπει στην ιδέα ότι η αξία του χρήματος είναι κατασκευή, κάποια ψευδαίσθηση που επιβάλλεται από την εξουσία.
-The Wizard of Oz (Ο Μάγος) = η πολιτική εξουσία που χειρίζεται τις προσδοκίες. Είναι ένας επιδέξιος χειριστής, χωρίς πραγματική δύναμη, που συντηρεί την αυταπάτη της σταθερότητας και της τάξης. Αυτό παραλληλίζεται με την κυβέρνηση που διαχειρίζεται το νομισματικό σύστημα μέσω συμβολισμών και όχι ουσίας.

Η κοινωνική διάσταση
-Ντόροθι= ο «απλός άνθρωπος» της Αμερικής. Αναζητά σταθερότητα και δικαιοσύνη. 
-Σκιάχτρο= Αγρότες, θεωρούνται «χωρίς μυαλό» από τις ελίτ, αλλά είναι θύματα του αποπληθωρισμού και χρεών. Η αναζήτηση λογικής/σκέψης. 
-Τενεκεδένιος Άνθρωπος =  βιομηχανικοί εργάτες που 'σκουριάζουν' από την ανεργία και την κρίση. Η αναζήτηση καρδιάς/συναισθήματος.
-Δειλό Λιοντάρι= William Jennings Bryan, ηγετική μορφή των Silverites, έχει «βρυχηθμό» αλλά όχι πολιτική δύναμη. Η αναζήτηση θάρρους.
-Μάγος=  πολιτική εξουσία / πρόεδρος διαχειρίζεται ψευδαισθήσεις σταθερότητας. Η αυταπάτη της εξουσίας και ο χρυσός.
-Μάγισσα της Ανατολής = Ανατολικές τράπεζες, καταπιεστική δύναμη του χρυσού.
-Μάγισσα της Δύσης = σιδηροδρομικά μονοπώλια, ελέγχουν την οικονομία της Δύσης.

Γιατί ο Μάγος του Οζ συνδέθηκε τόσο έντονα με τον κανόνα χρυσού;

ΤσικνοΠέμπτη, οι απαρχές της στην Αρχαία Ελλάδα

 Η Τσικνοπέμπτη, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα στο πλαίσιο των Αποκριών και της ορθόδοξης παράδοσης, είναι σχετικά νεότερο έθιμο. Ωστόσο, οι ρίζες της φτάνουν πολύ βαθύτερα και αυτό είναι το ενδιαφέρον σημείο. Το έθιμο της κρεατοφαγίας, του καπνού και του συλλογικού γλεντιού την περίοδο πριν από τη νηστεία συνδέεται με τις βακχικές γιορτές. 

Μια πρώτη μορφή του εθίμου εντοπίζεται στην Αρχαϊκή και Κλασική περίοδο (6ος-4ος αι. π.Χ.) με τις βακχικές και διονυσιακές γιορτές της αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης. Οι γιορτές αυτές περιλάμβαναν φαγοπότι, κρασί, θυσίες ζώων και δημόσια γλέντια, με έντονο στοιχείο της «τσίκνας» από το ψημένο κρέας. Το έθιμο των αιματηρών θυσιών μπορεί να ερμηνευτεί ως μία κυνηγετική πρακτική που ανάγεται στην Νεολιθική εποχή. Στις θυσίες προς τον Διόνυσο, το κρέας ψηνόταν δημόσια, με έντονη «τσίκνα». Η καύση λίπους είχε τελετουργικό χαρακτήρα: ήταν προσφορά, κάθαρση και συλλογική συμμετοχή.

Άλλα βασικά χαρακτηριστικά των διονυσιακών γιορτών που επιβίωσαν σχεδόν αυτούσια είναι: η μεταμόρφωση και ανατροπή της τάξης Οι άνθρωποι φορούσαν προσωπεία (άνδρες ως σάτυροι, γυναίκες ως μαινάδες), ανέτρεπαν ρόλους, γελοιοποιούσαν την εξουσία. Αυτό είναι ο πυρήνας του καρναβαλιού: η προσωρινή άρση της κοινωνικής ιεραρχίας· κοινό γλέντι και συλλογική έκσταση Το φαγητό, το κρασί και ο χορός λειτουργούσαν ως κοινωνική συγκόλληση. Η κοινότητα «ξαναγεννιόταν» μέσα από την υπερβολή· εποχικότητα τέλος χειμώνα - αρχή άνοιξης.

Συνεχίζονται οι διονυσιακές τελετουργίες στη Ρωμαϊκή εποχή. Οι ρωμαϊκές Bacchanalia και άλλες ανοιξιάτικες γιορτές διατήρησαν το μοτίβο της κρεατοφαγίας και της τελετουργικής καύσης λίπους, που αργότερα πέρασε σε λαϊκά έθιμα της Ύστερης Αρχαιότητας.

Στη Μεσαιωνική και Νεότερη εποχή το έθιμο ενσωματώνεται στο χριστιανικό εορτολόγιο. Με την καθιέρωση της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, οι ημέρες πριν από τη νηστεία απέκτησαν χαρακτήρα προετοιμασίας και «αποχαιρετισμού» του κρέατος. 

Πώς εντάσσεται η τσικνοπέμπτη στην χριστιανική ορθόδοξη παράδοση

Πώς η μη απόδοση των χριστιανικών ιερών κειμένων στη Νεοελληνική γλώσσα συνέβαλε και συμβάλλει στη διάσωση της αρχαίας ελληνικής

Το πιο ενδιαφέρον και παράδοξο της Ελληνικής Ιστορίας: πώς μια θρησκευτική παράδοση συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωση μιας γλώσσας που αλλιώς θα είχε χαθεί. 

    Η Εκκλησία κράτησε τα ιερά κείμενα σε λόγια ελληνική. Τα Ευαγγέλια, οι Πράξεις, οι Πατέρες, η υμνογραφία, όλα παρέμειναν σε μια μορφή ελληνικής που    δεν ήταν η καθημερινή ομιλουμένη, αλλά ούτε και η κλασική αττική, ήταν όμως συνεχής με την αρχαία παράδοση. Αυτό δημιούργησε έναν σταθερό κορμό λόγιας ελληνικής που δεν διακόπηκε ποτέ.

        Η λειτουργική γλώσσα έγινε “ζωντανό μουσείο” της αρχαίας ελληνικής. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι πιστοί άκουγαν συνεχώς αρχαιοπρεπείς δομές, οι ιερείς και οι μοναχοί έπρεπε να τις κατανοούν, η εκκλησιαστική παιδεία απαιτούσε γνώση της λόγιας γλώσσας. Έτσι, η αρχαία ελληνική δεν έγινε ποτέ «νεκρή» όπως τα λατινικά στη Δύση.    

        Τα μοναστήρια έγιναν κέντρα αντιγραφής και γλωσσικής συνέχειας. Η ανάγκη να διατηρηθούν τα ιερά κείμενα οδήγησε σε συστηματική αντιγραφή χειρογράφων, κράτησε ζωντανή την ορθογραφία, τη σύνταξη, το λεξιλόγιο, δημιούργησε μια τάξη λογίων που μπορούσαν να διαβάζουν και αρχαίους συγγραφείς. Χωρίς αυτή τη συνέχεια, η αρχαία ελληνική θα είχε διαβρωθεί πολύ περισσότερο.            

        Η Εκκλησία λειτούργησε ως “φρένο” στην πλήρη γλωσσική εξέλιξη. Η φυσική εξέλιξη των γλωσσών οδηγεί σε απλοποίηση. Η λειτουργική γλώσσα όμως διατήρησε πτώσεις, κράτησε αρχαϊκές λέξεις, συγκράτησε συντακτικά σχήματα, επέβαλε μια μορφή «υψηλής» ελληνικής ως πρότυπο. Αυτό δημιούργησε μια διγλωσσία, αλλά και μια γέφυρα με την αρχαιότητα.

        Η βυζαντινή παιδεία βασίστηκε στη γλώσσα των Γραφών. Επειδή η Εκκλησία δεν μετέφρασε τα κείμενα οι μαθητές έπρεπε να μάθουν λόγια ελληνικά, οι δάσκαλοι δίδασκαν γραμματική και σύνταξη με βάση αρχαία πρότυπα, η φιλολογική παράδοση παρέμεινε αδιάσπαστη. Αυτό εξηγεί γιατί οι Βυζαντινοί μπορούσαν να διαβάζουν Πλάτωνα και Θουκυδίδη χωρίς μετάφραση. Οι Βυζαντινοί λόγιοι συνέβαλαν στη διάσωση, αντιγραφή και αναβίωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. 

        Η μη αλλαγή της χριστιανικής γραμματείας διατήρησε μια λόγια μορφή ελληνικής, δημιούργησε θεσμούς που την καλλιεργούσαν, έσωσε την αρχαία γλώσσα από τον εκφυλισμό, επέτρεψε στη Δύση να την ανακαλύψει ξανά μέσω του Βυζαντίου. Χωρίς αυτή τη γλωσσική συνέχεια, η Αναγέννηση θα είχε πολύ λιγότερη πρόσβαση στην αρχαία ελληνική σκέψη.

 

Πώς διασώθηκαν τα ελληνικά χειρόγραφα στο Βυζάντιο;

Παραγνωρισμένη διαδρομή της ευρωπαϊκής διανόησης. Είναι η ιστορία του πώς το Βυζάντιο, συχνά παρεξηγημένο ως «σκοτεινό» ή «παραδοσιακό», στην πραγματικότητα λειτούργησε ως η κιβωτός της ελληνικής επιστήμης για πάνω από χίλια χρόνια.

-Η κληρονομιά της Αλεξάνδρειας πέρασε στην Κωνσταντινούπολη (4ος–6ος αιώνας). Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Κωνσταντινούπολη, η νέα πόλη γίνεται το κέντρο της ελληνικής παιδείας. Οι λόγιοι, οι γραμματείς και οι βιβλιοθήκες της Αλεξάνδρειας και της Αντιόχειας μετακινούνται σταδιακά εκεί. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται ο φυσικός κληρονόμος της ελληνιστικής επιστήμης.

-Τα μοναστήρια ως εργαστήρια διάσωσης (7ος-10ος αιώνας). Καθώς η αυτοκρατορία αντιμετωπίζει πολέμους και κρίσεις, τα μοναστήρια αναλαμβάνουν έναν κρίσιμο ρόλο: αντιγράφουν χειρόγραφα, διορθώνουν φθορές, δημιουργούν βιβλιοθήκες, διατηρούν την ελληνική γλώσσα ζωντανή. Το Άγιον Όρος, η Πάτμος, η Στουδίου Μονή στην Κωνσταντινούπολη γίνονται κέντρα αντιγραφής.  Χωρίς αυτά, μεγάλο μέρος της αρχαίας γραμματείας θα είχε χαθεί.

-Η Μακεδονική Αναγέννηση (9ος-11ος αιώνας).

Με τους Μακεδόνες αυτοκράτορες, το Βυζάντιο γνωρίζει μια πνευματική άνθηση. ιδρύονται σχολές, αναδιοργανώνονται βιβλιοθήκες, αντιγράφονται συστηματικά αρχαία κείμενα. Ο Φώτιος, ο Μέγας Λογοθέτης, συντάσσει τη Μυριόβιβλο, έναν κατάλογο έργων που διάβασε, πολλά από τα οποία χάθηκαν αργότερα, αλλά τα γνωρίζουμε χάρη σε αυτόν. Είναι μια συνειδητή προσπάθεια να σωθεί η ελληνική γνώση.

-Η Κομνήνεια και Παλαιολόγεια Αναγέννηση (11ος-15ος αιώνας)

Οι λόγιοι του Βυζαντίου -Ψελλός, Ιωάννης Ιταλός, Θεόδωρος Μετοχίτης, Πλήθων Γεμιστός- μελετούν, σχολιάζουν και διδάσκουν τα αρχαία κείμενα. Η Κωνσταντινούπολη γίνεται: σχολή φιλοσοφίας, κέντρο αστρονομίας, εργαστήριο αντιγραφής. Οι Παλαιολόγοι, παρά την παρακμή της αυτοκρατορίας, στηρίζουν ενεργά τη διάσωση χειρογράφων.

-Η πτώση της Πόλης και η μεγάλη διασπορά (1453)

Μετά την Άλωση, οι λόγιοι παίρνουν μαζί τους χειρόγραφα και ταξιδεύουν στη Δύση Μανουήλ Χρυσολωράς, Ιωάννης Αργυρόπουλος, Βησσαρίων, Γεώργιος Τραπεζούντιος. Ο καρδινάλιος Βησσαρίων δωρίζει τη βιβλιοθήκη του στη Βενετία -θεμέλιο της Biblioteca Marciana, μιας από τις σημαντικότερες συλλογές ελληνικών χειρογράφων στον κόσμο. Έτσι, τα ελληνικά κείμενα περνούν στην Ιταλία και τροφοδοτούν την Αναγέννηση.

Το Βυζάντιο δεν ήταν απλώς ένας «μεταφορέας» της αρχαίας γνώσης. Ήταν ο ενεργός θεματοφύλακας που αντέγραψε, διόρθωσε, σχολίασε, δίδαξε και τελικά μετέφερε την ελληνική επιστήμη στην Ευρώπη. Χωρίς το Βυζάντιο, ούτε ο Πτολεμαίος ούτε ο Ίππαρχος, ούτε ο Αριστοτέλης ούτε ο Πλάτων θα είχαν φτάσει στον Κοπέρνικο, στον Κέπλερ, στον Γαλιλαίο, δηλαδή, πιθανόν να μην εκδηλωνόταν η Επιστημονική Επανάσταση τον 17ο αιώνα.

 

Η βυζαντινή διανόηση

Ολίγον κατ' ολίγον

 Η φράση «ολίγον κατ' ολίγον» δεν αποτελεί τυπικό, αυστηρό νομικό όρο (term of art), αλλά λογοτεχνική/περιγραφική έκφραση που χρησιμοποιείται σε νομικά κείμενα, δικόγραφα ή δικαστικές αποφάσεις για να περιγράψει μια βαθμιαία, σταδιακή ή εξελισσόμενη διαδικασία. Αντιστοιχεί σε έννοιες όπως «σιγά-σιγά», «λίγο-λίγο» ή «σταδιακά».

 Νομικό Πλαίσιο Χρήσης

Στο δίκαιο, η έννοια αυτή συναντάται κυρίως σε:

• Αστικό Δίκαιο (Συμβάσεις): Όταν μια υποχρέωση (παροχή) δεν εκπληρώνεται εφάπαξ, αλλά σε δόσεις (π.χ. σταδιακή παράδοση εμπορευμάτων, σταδιακή καταβολή τιμήματος).

• Ποινικό Δίκαιο/Ιστορία (Περιγραφή γεγονότων): Για να περιγραφεί η σταδιακή ιδιοποίηση ξένης περιουσίας ή η σταδιακή τέλεση μιας παράνομης πράξης.

• Δημόσιο/Διεθνές Δίκαιο: Για να περιγραφεί η βαθμιαία παραβίαση ή αλλοίωση ενός καθεστώτος.

Συνώνυμοι/Συναφείς Νομικοί Όροι

Ο "νομικός" όρος που περιγράφει την ίδια διαδικασία είναι:

1. Βαθμιαία εκπλήρωση (Partial/Gradual Performance): Όταν η παροχή γίνεται τμηματικά.

2. Διαδοχική εκπλήρωση: Εκπλήρωση σε στάδια.

3. Τμηματική παράδοση: Στις συμβάσεις πώλησης.

Νίκος Καββαδίας, αν και πώς εντάσσεται η ποίησή του στην περίοδο του Μεσοπολέμου (1919-1939)

Καββαδίας Νίκος, γεννήθηκε στη Μαντζουρία στις 11 Ιανουαρίου του 1910. Ήρθε με την οικογένειά του στο Αργοστόλι Κεφαλλονιάς το 1914 όταν ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, και μετά εγκαταστάθηκε στον Πειραιά. Πέθανε στις 10 Φεβρουαρίου το 1975 στην Αθήνα.

Πρόκειται για μια από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις «ασύμμετρης» ένταξης ενός ποιητή σε μια λογοτεχνική περίοδο. Ο Καββαδίας γεννιέται και γράφει μέσα στον Μεσοπόλεμο, αλλά δεν μοιάζει σχεδόν με κανέναν από τους μεγάλους της γενιάς του. Και όμως, η σχέση του με την εποχή του είναι βαθιά, απλώς πλάγια, υπόγεια, αντισυμβατική. 

Ποίηση Νίκου Καββαδία και Μεσοπόλεμος

(Interwar period 1919-1939)

Η μεσοπολεμική ποίηση χαρακτηρίζεται από τον υπερρεαλισμό (εκπροσωπούν ο Εμπειρίκος, ο Εγγονόπουλος), την υπαρξιακή αγωνία και την εσωτερικότητα (εκπροσωπεί ο Σεφέρης), την αναζήτηση ταυτότητας και μοντερνισμού. Ο Καββαδίας δημοσίευσε την πρώτη του συλλογή, «Μαραμπού» το 1933. Βιολογικά και χρονολογικά είναι ποιητής του Μεσοπολέμου, ωστόσο δεν συμμετείχε στα μεγάλα μεσοπολεμικά καλλιτεχνικά ρεύματα.

    Ο Καββαδίας είναι ποιητής του περιθωρίου, κυριολεκτικά και μεταφορικά· δεν είναι υπερρεαλιστής, μοντερνιστής με την έννοια της Γενιάς του ’30· δεν είναι εσωτερικός, ούτε μεταφυσικός, δεν ασχολείται με τον ελληνοκεντρισμό. 

    Η θεματική του είναι αντι-μεσοπολεμική. Όταν οι ποιητές του Μεσοπολέμου αναμετρώνται με την οικονομικο-κοινωνική μεταπολεμική κρίση της Ευρώπης, αναστοχάζονται τη λογοτεχνική παράδοση, πειραματίζονται με νέες μορφές, ο Καββαδίας γράφει για λιμάνια, ναυτικούς, ταξίδια, εξωτικά τοπία, περιθωριακούς ανθρώπους, για τη μοναξιά της θάλασσας. Η ποίησή του μοιάζει να έρχεται από κάποιον παράλληλο κόσμο, έξω από την ιστορική αγωνία της εποχής. Παρ' όλα αυτά η αίσθηση του «ξένου» τον συνδέει με το μεσοπολεμικό βίωμα, και έτσι εντάσσονται ουσιαστικά τα ποιήματά του στην εποχή του Μεσοπολέμου, εποχή αποξένωσης, αβεβαιότητας, διάλυσης των σταθερών αξιών, περιπλάνησης, υπαρξιακής μοναξιάς. Ἐκτὸς ἀπὸ τὴ μάνα σου κανεὶς δὲν σὲ θυμᾶται, σὲ τοῦτο τὸ τρομακτικὸ ταξίδι τοῦ χαμοῦ, «Θεσσαλονίκη».

Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1919) στην Ελλάδα επικράτησε πολιτική αστάθεια (πραξικοπήματα, βραχύβιες κυβερνήσεις), οικονομικό πρόβλημα που επιβάρυνε το προσφυγικό ζήτημα, κοινωνική αναταραχή, φτώχεια και άνοδος του εργατικού κινήματος παράλληλα με εκσυγχρονισμό και  ανάγκη καλλιτεχνικής ανανέωσης. Ο Καββαδίας εκφράζεται σε αυτό το σύνθετο περιβάλλον με 'εργαλεία' τη βιογραφία και τις εικόνες. Η θάλασσα γίνεται το δικό του υπαρξιακό τοπίο. Θα μείνω πάντα ιδανικός και ανάξιος εραστής των μακρυσμένων ταξιδιών και των γαλάζιων πόντων. Ο ναυτικός γίνεται ο απομονωμένος, ο πρόσφυγας, ο ταλαιπωρημένος. Το ταξίδι γίνεται η δική του μορφή υπαρξιακής περιπλάνησης. Έτσι, ενώ το ύφος της ποίησής του δεν μοιάζει με αυτό των μοντέρνων Ελλήνων ποιητών, μοιράζεται, ωστόσο, το ίδιο υπόγειο αίσθημα της εποχής.

    Στον Μεσοπόλεμο η γλώσσα αναζητά νέες μορφές έκφρασης. Ο Καββαδίας προσφέρει δική του ιδιότυπη μορφή μοντερνισμού διατηρώντας τη δημοτική γλώσσα και τον ομοιοκατάληκτο στίχο. Η ποιητική γλώσσα είναι υβριδική, διεθνής, αντι-ακαδημαϊκή. Με κοφτές φράσεις, ναυτική ορολογία, ξένες λέξεις, ρυθμό που θυμίζει τραγούδι ή προφορικότητα δημιουργεί ρεαλιστικές ‒όχι υπερρεαλιστικές‒ εικόνες.

 

«Ένα μαχαίρι»

Θυμᾶμαι, ὡς τώρα νἀ ῾τανε, τὸν γέρο παλαιοπώλη,

ὅπου ἐμοίαζε μὲ μίαν παλιὰ ἐλαιογραφία τοῦ Γκόγια,

ὀρθὸν πλάι σὲ μακριὰ σπαθιὰ καὶ σὲ στολὲς σχισμένες,

νὰ λέει μὲ μία βραχνὴ φωνὴ τὰ παρακάτου λόγια.

Ο «Λόγος της Απελευθέρωσης» που εκφωνήθηκε από τον Γεώργιο Παπανδρέου στις 18 Οκτωβρίου του 1944

 

Πόσοι, άραγε, έχουν προσέξει και  διαβάσει αυτή  την μαρμάρινη πλάκα,

τοποθετημένη στη δεξιά πλευρά της εισόδου του...

Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, 3 Απριλίου 1870 - 4 Φεβρουαρίου 1843

Museum

     Ο Κολοκοτρώνης δεν ήταν μόνο οπλαρχηγός· ήταν ο μόνος Έλληνας της Επανάστασης του 1821  που διέθετε συνεκτική στρατηγική θεωρία, διαμορφωμένη από εμπειρία δεκαετιών στον Μοριά, γνώση της οθωμανικής διοίκησης και βαθιά κατανόηση της ψυχολογίας του λαού. 

    Θεωρείται ο πραγματικός Στρατηγός της Επανάστασης, ο οποίος λειτούργησε σε τετραεπίπεδο σύστημα ‒επιχειρησιακό, στρατηγικό, πολιτικό, ψυχολογικό.

Στρατηγική άμυνας με ενεργητικά στοιχεία.

Βασική στρατηγική αρχή: «Ο Μοριάς είναι κάστρο»

Ο Κολοκοτρώνης αντιλαμβανόταν την Πελοπόννησο ως φυσικό οχυρό. Η στρατηγική του στηριζόταν σε τρεις πυλώνες: στενά - κλεισούρες - ορεινά περάσματα. Επομένως, η μάχη θα δινόταν εκεί όπου ο αντίπαλος δεν μπορούσε να αναπτύξει υπεροχή δυνάμεων (π.χ. ιππικό).

Φθορά αντί μετωπικής σύγκρουσης. Δεν επιδίωκε «μάχες αποφασιστικής αναμέτρησης» αλλά διαρκή αποδυνάμωση του αντιπάλου.

Χρόνος ως όπλο. Κάθε μέρα που περνούσε, ο Αιγύπτιος Ιμπραήμ απομακρυνόταν από τις βάσεις του και παράλληλα οι Μεγάλες Δυνάμεις ετοιμάζονταν για επέμβαση και υποστήριξη των Ελλήνων.

Επιχειρησιακή στρατηγική: πώς πολεμούσε

Επιλογή πεδίου μάχης. Ο Κολοκοτρώνης επέβαλλε το πεδίο μάχης: Δερβενάκια, Βαλτέτσι, Γράνα, Τρίκορφα. Όλα είναι στενά, ορεινά, ακατάλληλα για ιππικό και ιδανικά για ενέδρες.

Αποφυγή σύγκρουσης σε ανοιχτό πεδίο. Έχοντας υπόψη του ότι οι Έλληνες δεν διέθεταν τακτικό στρατό, ενώ ο αντίπαλος είχε πειθαρχημένο πεζικό και ιππικό, η στρατηγική του Κολοκοτρώνη ήταν ασύμμετρη αναμέτρηση, πριν ακόμη επινοηθεί ο όρος.

Χτύπημα γραμμών ανεφοδιασμού. Κάψιμο αποθηκών και τροφών προκειμένου να μην βρίσκει ο Ιμπραήμ τροφοδοσία για τον στρατό του, χτύπημα σε μικρά οθωμανικά αποσπάσματα, αποφυγή της «μεγάλης μάχης».  Ήταν στρατηγική φθοράς και εξάντλησης.

Στρατηγική απέναντι στον Ιμπραήμ: «Να μην έχει πού να σταθεί». Ο Ιμπραήμ ήθελε να καταλάβει πόλεις, να ελέγξει κάμπους, να επιβάλει προσκύνημα στην Πελοπόννησο.  Ο Κολοκοτρώνης απάντησε με τρεις κινήσεις άδειασμα χωριών, κρύψιμο τροφίμων μεταφορά πληθυσμών στα βουνά. Έτσι, από όπου περνούσε ο Ιμπραήμ έβρισκε καμένο και έρημο χώρο

Πολιτική στρατηγική: Ο Κολοκοτρώνης ως «ρυθμιστής»· είχε τη σπάνια ικανότητα  να συνδέει στρατιωτική και πολιτική στρατηγική. Έχοντας στρατηγικό στόχο συμμαχούσε με βάση την ανάγκη, όχι την ιδεολογία· συνεργάστηκε με προκρίτους όταν χρειαζόταν, με νησιώτες, με Φαναριώτες -δεν επέλεγε «στρατόπεδο». Αντιλαμβανόταν το εσωτερικό και το διεθνές περιβάλλον. Δηλαδή, ότι  η Επανάσταση δεν θα μπορούσε να επικρατήσει χωρίς εξωτερική βοήθεια, και ότι οι χριστιανικές μεγάλες ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες (Ρωσίας, Γαλλίας, Αγγλίας) θα συνδράμουν στρατιωτικά αν και εφόσον ο Αγώνας αντέξει. Άρα, η στρατηγική του ήταν να κρατήσει τον Αγώνα ζωντανό μέχρι την ευρωπαϊκή παρέμβαση.

Ψυχολογική στρατηγική: Ηγεσία σε συνθήκες κατάρρευσης. Ο Κολοκοτρώνης διέθετε εξαιρετική κατανόηση της ψυχικής κατάστασης των μαζών. Με το στρατηγικό μήνυμα «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους»  ενοχοποιούσε το οθωμανικό προσκύνημα. Επανέφερε την πειθαρχία με τη στοχοποίηση, όχι απλών χωρικών, αλλά προσκυνημένων οπλαρχηγών. Με τη σωστή διαχείριση φόβου, αντί να τιμωρεί μαζικά, επέλεγε χειρουργικά χτυπήματα για να αποτρέψει την κατάρρευση του Αγώνα χωρίς να προκαλέσει εξέγερση εναντίον του. Παράλληλα με τη συνεχή  παρουσία του στα βουνά, ενίσχυε το ηθικό των Ελλήνων,  παρουσία που λειτουργούσε και ως σύμβολο συνέχειας.  Επιπλέον δημιούργησε το αφήγημα που λειτουργούσε ως ψυχικό ανάχωμα στους απελπισμένους τότε χριστιανούς: «Ο Θεός υπέγραψε την ελευθερία της Ελλάδος και δεν παίρνει την υπογραφή Του πίσω». 

Η φράση «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους» 

πέρασε στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων 

ως κάλεσμα αντίστασης στη προδοσία ή/και την υποταγή

Ο όρος «προσκυνοχάρτια» συνδέεται άμεσα με την κρίσιμη στιγμή του Αγώνα (1825-1827), όταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αντέδρασε αποφασιστικά στο μαζικό «προσκύνημα» προς τον Ιμπραήμ Πασά.

        Τα «προσκυνοχάρτια» ήταν έγγραφα υποταγής που ζητούσε ο Ιμπραήμ από τα χωριά της Πελοποννήσου (1825-1827). Έλληνες χωρικοί και οπλαρχηγοί υπέγραφαν δηλώνοντας, με αυτόν τον τρόπο, πίστη στον μουσουλμάνο Ιμπραήμ για να γλιτώσουν από τη μανία του. Όποιος υπέγραφε, θεωρούνταν προσκυνημένος και λάμβανε προσωρινή προστασία από τις αιγυπτιακές δυνάμεις. Η πρακτική εξαπλώθηκε γρήγορα, ιδιαίτερα μετά την πτώση και την Έξοδο του Μεσολογγίου (10 Απριλίου 1826), και την έλλειψη οργανωμένης ελληνικής άμυνας στη Βόρεια Πελοπόννησο.

        Ο Κολοκοτρώνης εκτιμώντας ότι το «προσκύνημα» (παράδοση στην πραγματικότητα) απειλούσε να καταστρέψει την Επανάσταση, δημιούργησε επαναστατική τρομοκρατία («φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους») στους Έλληνες, στους ίδιους Έλληνες που ασκούσε ο Ιμπραήμ ψυχολογική πίεση-φόβο.  Έστειλε επιστολές σε χωριά και οπλαρχηγούς, δηλώνοντας ότι όποιος δεν επιστρέψει στον Αγώνα και συνεχίσει να συνεργάζεται με τον Ιμπραήμ θα αντιμετωπίσει «φωτιά και τσεκούρι». Η φράση καταγράφεται ήδη από το 1822 και επανεμφανίζεται το 1826, όταν η κατάσταση ήταν δραματική. Με εντολή του Κολοκοτρώνη, ο Δημήτρης Νενέκος, ο οποίος είχε προσκυνήσει και πολεμούσε πλέον στο πλευρό του Ιμπραήμ, εκτελέστηκε από τον Σαγιά, γεγονός που διέλυσε το κύμα προσκυνημάτων και αναζωπύρωσε την αντίσταση των Ελλήνων.

Η σκέψη του Κολοκοτρώνη συνομιλεί 

με αυτήν του Clausewitz, του Sun Tzu 

και τη σύγχρονη θεωρία ασύμμετρης δράσης

Παρ' όλο που δεν είχε διαβάσει τις θεωρίες τους λειτουργούσε με αρχές που σήμερα θεωρούνται κλασικές.

Κολοκοτρώνης & Clausewitz

Κεντρική ιδέα: ο πόλεμος ως πολιτική με άλλα μέσα.
Ο Clausewitz υποστηρίζει ότι ο πόλεμος είναι συνέχεια της πολιτικής. Ο Κολοκοτρώνης το εφαρμόζει έμπρακτα αφού συνδέει στρατιωτικές κινήσεις με πολιτικούς στόχους· στόχος του δεν ήταν «να νικήσει τον Ιμπραήμ», αλλά να κρατήσει τον Αγώνα ζωντανό μέχρι την επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων.
Το ηθικό ως αποφασιστικός παράγοντα: Clausewitz: «Το ηθικό είναι στο υλικό όπως τρία προς ένα». Κολοκοτρώνης: «Ο Θεός υπέγραψε την ελευθερία της Ελλάδος…».
Ο χρόνος ως στρατηγικό όπλο: Clausewitz: η φθορά και η αντοχή είναι μορφές ισχύος. Κολοκοτρώνης: «Αν κρατήσουμε, θα σωθούμε».
Σύγκλιση: Και οι δύο βλέπουν τον πόλεμο ως σύστημα όπου πολιτική, ηθικό και χρόνος είναι πιο κρίσιμα από την αριθμητική ισχύ.

Κολοκοτρώνης & Sun Tzu

Η Ελλάδα στην τελευταία παγετώδη περίοδο (LGM, ~20.000 χρόνια πριν)

 Η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερη. Αυτό και μόνο αλλάζει τα πάντα.

1. Το Αιγαίο δεν ήταν θάλασσα αλλά μια τεράστια πεδιάδα.
Ουσιαστικά το Αιγαίο ήταν μια μεγάλη ενιαία χώρα. Η σημερινή θάλασσα μεταξύ Κυκλάδων, Εύβοιας, Αττικής και Μικράς Ασίας ήταν ξηρά. Οι Κυκλάδες σχημάτιζαν ένα ενιαίο μεγάλο νησί-χερσόνησο, το λεγόμενο “Κυκλαδικό Πλατώ”. Η Εύβοια ήταν ενωμένη με τη Στερεά Ελλάδα. Η Χίος, η Λέσβος και η Σάμος ήταν χερσαίες προεξοχές της Ανατολίας.
2. Η Πελοπόννησος ήταν μεγαλύτερη και ενωμένη με την Αττική. Ο Ισθμός της Κορίνθου ήταν πολύ πιο πλατύς. Η Αργολίδα και η Λακωνία είχαν εκτεταμένες παράκτιες πεδιάδες. Η Μεσσηνία είχε διπλάσιο μέγεθος λόγω υποχώρησης της θάλασσας.
3. Η Κρήτη ήταν μεγαλύτερη και πιο κοντά στην ηπειρωτική Ελλάδα. Η απόσταση Κρήτης-Πελοποννήσου ήταν μικρότερη κατά ~40%. Τεράστιες εκτάσεις γύρω από τη Σητεία, την Ιεράπετρα και τα Χανιά ήταν στεριά. Η Κρήτη είχε πολύ μεγαλύτερη βόρεια ακτογραμμή.
4. Το Ιόνιο Πέλαγος είχε πολύ περισσότερη ξηρά. Η Κέρκυρα ήταν ενωμένη με την Ήπειρο. Η Λευκάδα ήταν πλήρως ενωμένη με την Αιτωλοακαρνανία. Η Ζάκυνθος και η Κεφαλονιά είχαν εκτεταμένες πεδιάδες προς τα δυτικά.
5. Η Θράκη και η Μακεδονία είχαν τεράστιες πεδιάδες. Ο Θερμαϊκός κόλπος ήταν ξηρά. Η Χαλκιδική είχε πολύ μεγαλύτερη έκταση. Η Ροδόπη και ο Έβρος είχαν εκτεταμένες πεδιάδες που σήμερα είναι βυθισμένες.
 
Κλιματικά χαρακτηριστικά της Ελλάδας. Η θερμοκρασία: 5-8°C χαμηλότερη από σήμερα. Χειμώνες: πολύ πιο ψυχροί, με χιόνια σε χαμηλά υψόμετρα. Καλοκαίρια: δροσερά, σαν σημερινή Κεντρική Ευρώπη. Βλάστηση: δάση κωνοφόρων σε όλη τη χώρα, λιγότερη μεσογειακή βλάστηση, ελιές και αμπέλια σχεδόν εξαφανισμένα. Υδρολογία: λιγότερες βροχές, περισσότερη σκόνη, ισχυροί βόρειοι άνεμοι.
 
Ο ελλαδικός χώρος ήταν συνεχώς κατοικημένος με ανθρώπους που προσαρμόστηκαν στις ψυχρές συνθήκες και εκμεταλλεύτηκαν το πλούσιο περιβάλλον. Υπάρχουν πολύ ισχυρές ενδείξεις ανθρώπινης παρουσίας στον ελλαδικό χώρο κατά τον Last Glacial Maximum, τον Τελευταίο Μέγιστο Παγετώνα  περίπου 26.000-19.000 χρόνια πριν. Αλλά και ευρήματα ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως εργαλεία, οστά, καταυλισμοί και σπηλαιώδεις θέσεις που μαρτυρούν συνεχή κατοίκηση. Η Ελλάδα ήταν κατοικημένη ακόμη και όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα χαμηλότερη και το Αιγαίο ήταν μια τεράστια πεδιάδα.

 
Ποιοι άνθρωποι ζούσαν τότε στην Ελλάδα 

Κατά την τελευταία παγετώδη περίοδο επειδή το Αιγαίο ήταν πεδιάδα οι άνθρωποι κινούνταν πεζή σε περιοχές που σήμερα είναι θάλασσα. Υπήρχαν ποτάμια, λίμνες, εκτεταμένες πεδιάδες, μεγάλα κοπάδια ζώων. Στον ελλαδικός χώρος κατοικούσαν οι Homo Sapiens (ο έμφρων ή σοφός άνθρωπος, δηλ. ο σύγχρονος άνθρωπος). Πιθανότατα οργανώνονταν σε μικτές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, και διέθεταν πολιτισμικά στοιχεία του Ανώτερου Παλαιολιθικού. Οι Neanderthals είχαν ήδη εξαφανιστεί από την περιοχή πριν από ~40.000 χρόνια.

Πού ακριβώς βρίσκονται τα ευρήματα;
Σπήλαιο Φράγχθι (Αργολίδα). Ένα από τα σημαντικότερα σπήλαια της Ευρώπης, που κατοικήθηκε πριν από 35.000-11.000 χρόνια. Τα ευρήματα είναι λίθινα εργαλεία, οστά ζώων, ίχνη φωτιάς, πρώιμη αλιεία, πρώιμη συλλογή οστράκων. Το Φράγχθι ήταν κατοικημένο καθ’ όλη τη διάρκεια της παγετώδους περιόδου.
Θεόπετρα (Καλαμπάκα). Κατοικήθηκε πριν από 135.000-4.000 χρόνια. Τα ευρήματα είναι αποτυπώματα ανθρώπινων ποδιών, εργαλεία, οστά, ίχνη καταυλισμών. Η Θεόπετρα δείχνει συνεχή ανθρώπινη παρουσία ακόμη και στις πιο ψυχρές φάσεις.
Σπήλαιο Κλεισούρας (Αργολίδα). Κατοικήθηκε πριν από 30.000-12.000 χρόνια πριν. Τα ευρήματα είναι μικρολιθικά εργαλεία, οστά θηραμάτων, ίχνη επεξεργασίας τροφής.
Περιοχή Ιωαννίνων - Αχελώου - Πίνδου. Έχουν ανακαλυφθεί ανοιχτοί καταυλισμοί κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Τα ευρήματα είναι λεπίδες, αιχμές, εργαλεία από πυριτόλιθο.
Πελοπόννησος-Μάνη. Έχουν ανακαλυφθεί σπήλαια με κατοίκηση από 40.000 έως 10.000 χρόνια πριν, τα οποία έχουν εντοπιστεί στα Απήδημα Μάνης, Καλαμάκια Μάνης και στη Λακωνική ακτή (τότε ήταν πολύ πιο εκτεταμένη).
 

Ο πλανήτης Γη βρίσκεται σε μεσοπαγετώδη περίοδο επί 11.700 χρόνια

Η Γη τα τελευταία 2,6 εκατομμύρια χρόνια εναλλάσσει παγετώδεις (ice age) και μεσοπαγετώδεις φάσεις, με κύκλους περίπου 100.000 ετών. Η τρέχουσα μεσοπαγετώδης (Interglacial period) περίοδος ονομάζεται Ολόκαινο (Holocene epoch ή απλώς Holocene) και ξεκίνησε περίπου 11.700 χρόνια πριν, μετά το τέλος της τελευταίας παγετώδους φάσης. 

Τι είναι μια μεσοπαγετώδης περίοδος;
Μια μεσοπαγετώδης περίοδος είναι ένα θερμό διάλειμμα μέσα σε μια μεγάλη εποχή παγετώνων. Χαρακτηρίζεται από υψηλότερες θερμοκρασίες σε σχέση με τις παγετώδεις περιόδους, από μικρότερη έκταση παγετώνων, από υψηλότερη στάθμη θάλασσας, και από πλουσιότερη βλάστηση και επέκταση δασών προς τους πόλους. 

Ποια είναι τα κλιματολογικά φαινόμενα μιας μεσοπαγετώδους περιόδου;
1. Υψηλότερες παγκόσμιες θερμοκρασίες. Το Ολόκαινο ακολουθεί ακριβώς αυτό το μοτίβο: οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν γρήγορα στην αρχή της μεσοπαγετώδους και μετά σταθεροποιούνται ή μειώνονται αργά.
2. Συστολή των παγετώνων. Οι παγετώνες της Βόρειας Αμερικής και της Ευρασίας υποχωρούν, αφήνοντας πίσω δάση, εύκρατα οικοσυστήματα, εκτεταμένες παράκτιες περιοχές που πριν ήταν παγωμένες.
3. Άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Καθώς λιώνουν οι παγετώνες, η στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει. Στην αρχή του Ολοκαίνου ανέβηκε περίπου 120 μέτρα σε σχέση με την τελευταία παγετώδη.
4. Αύξηση υγρασίας και βροχοπτώσεων. Οι μεσοπαγετώδεις περίοδοι είναι γενικά πιο υγρές με πιο σταθερά υδρολογικά συστήματα, με μεγαλύτερη βιοποικιλότητα. Σε αντίθεση, οι παγετώδεις είναι ξηρές και σκονισμένες.
5. Μετατόπιση ζωνών βλάστησης. Καθώς το κλίμα θερμαίνεται τα δάση κινούνται προς τους πόλους, οι σαβάνες και τα λιβάδια επεκτείνονται, η τούνδρα περιορίζεται σε μικρότερες περιοχές.
6. Σταθεροποίηση ανθρώπινων κοινωνιών. Το Ολόκαινο συνέπεσε με την ανάπτυξη της γεωργίας, την εμφάνιση πόλεων, την άνοδο των πολιτισμών. Αυτό συνέβη επειδή το κλίμα έγινε σταθερό και προβλέψιμο.

Πότε τελειώνει η μεσοπαγετώδης περίοδος;
Κανονικά, με βάση τους αστρονομικούς κύκλους (Milanković), το Ολόκαινο θα έπρεπε να πλησιάζει προς το τέλος του. 
        Εξετάζεται, όμως, από την επιστημονική κοινότητα το ενδεχόμενο η ανθρώπινη δραστηριότητα (π.χ. αέρια θερμοκηπίου, CO2) να καθυστερήσει ή να αναστείλει να αναβάλλει την έναρξη της επόμενης παγετώδους. Μάλιστα, εκτιμά ότι η επόμενη παγετώδης περίοδος δεν θα ξεκινήσει για δεκάδες χιλιάδες χρόνια. 

φωτογραφία του 1930

Αρκάς και Αθηναία,

Ιωάννης και

Αικατερίνη

Φθαρμένη από τον χρόνο φωτογραφία 'τραβηγμένη', κατά την περίοδο του Ελληνικού Μεσοπολέμου, στην Αθήνα.

Μανιάτισσες πολέμησαν εναντίον στρατιάς του Ιμπραήμ, Μάχη του Δυρού, 1826

 Ηρωίδα Μανιάτισσα, γλυπτό,
φιλοτεχνήθηκε από τον  Πέτρο Γεωργαρίου.
Μανιάτικα Πειραιάς,  2021

οι «Αμαζόνες του Δυρού»

Μανιάτικο μοιρολόι

Εύγε σας, με τα εύγε σας, γυναίκες άντρες γίνατε,

σαν αντρειωμένες κρούετε, σαν Αμαζόνες μάχεστε.

                                                                                            

 

Όταν η πραγματικότητα ξεπερνά τον μύθο. Πρόκειται για ένα από τα πιο εντυπωσιακά και λιγότερο γνωστά επεισόδια της Ελληνικής Επανάστασης (1821) με τις  Μανιάτισσες σε πρωταγωνιστικό ρόλο.

          Την άνοιξη του 1826 ο Ιμπραήμ πασάς (1789-1848) είχε ήδη καταστρέψει μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου. Η Μάνη ήταν ο τελευταίος μεγάλος θύλακας που αντιστεκόταν. Η περιοχή ήταν δύσβατη, με ισχυρή πολεμική παράδοση και με πληθυσμό που δεν είχε ποτέ υποταχθεί στους Οθωμανούς. Ο Ιμπραήμ εκτιμούσε ότι μια αιφνιδιαστική ναυτική απόβαση στον Όρμο του Δυρού, στην ανατολική Μάνη, θα έσπαζε την αντίσταση.

        Τη νύχτα της 21ης προς την 22α Ιουνίου του 1826, αιγυπτιακές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στον όρμο του Δυρού με σκοπό να κινηθούν προς την Αρεόπολη και να καταλάβουν τη Μάνη από τα νώτα. Οι περισσότεροι Μανιάτες άνδρες έλειπαν σε πολεμικές επιχειρήσεις (στη Βέργα, στον Πολυάραβο) και η Μάνη ήταν σχεδόν αφύλακτη. Έτσι, όταν οι Τουρκοαιγύπτιοι αποβιβάστηκαν στον όρμο, οι γυναίκες της Χαριάς, της Δρυάλου, του Πύργου, αγρότισσες, μητέρες, ηλικιωμένες, κορίτσια μαζί με ηλικιωμένους και εφήβους προκειμένου να υπερασπιστούν τον τόπο τους όρμησαν εναντίον τους, με ό,τι είχαν στα χέρια τους ‒δρεπάνια, τσεκούρια, μαχαίρια, πέτρες, ξύλα, νύχια. Η εικόνα ήταν πρωτοφανής: μια άτακτη αλλά αποφασισμένη «στρατιά» γυναικών όρμησε κατά των εχθρών, φωνάζοντας πολεμικές ιαχές και χτυπώντας με όλη τη δύναμη της απελπισίας και της οργής.

Η αιφνιδιαστική και αποφασιστική αντεπίθεση των Μανιατισσών δημιούργησε σύγχυση στις γραμμές των Τουρκοαιγυπτίων, τους ανάγκασε να υποχωρήσουν προς την ακτή, έπεσαν στη θάλασσα για να σωθούν. Εν τω μεταξύ, οι Μανιάτες που έσπευσαν από τα γύρω χωριά ενίσχυσαν την αντεπίθεση. Η απόβαση απέτυχε πλήρως. Η Μάχη του Δυρού ότι μόνον απέτρεψε την καθυπόταξη της περιοχής αλλά κράτησε 'ζωντανή' την Επανάσταση, η οποία βρισκόταν εκείνη την περίοδο σε πολύ δύσκολη θέση.

Το σπάνιο ιστορικό παράδειγμα μαζικής συμμετοχής γυναικών σε μάχη σώμα με σώμα, μαρτυρά  και την πολεμική παράδοση της Μάνης στην οποία οφειλόταν η διατήρηση της αυτονομίας της.

Οι Μανιάτισσες είναι το σύμβολο της φράσης: «Και οι πέτρες πολεμούν στη Μάνη».